- Amirani to bohater Amiraniani, gruzińskiego eposu ludowego: olbrzym, który zabija dewi i smoka, a potem rzuca wyzwanie Bogu i zostaje przykuty we wnętrzu góry.
- Przez cały rok jego pies wylizuje łańcuch, aż ten robi się cienki, a kowale uderzali dawniej w kowadła w czwartek przed Wielkanocą, żeby łańcuch wytrzymał.
- W krainie Chewi Amirani leży pod Kazbekiem, w Kartlii i Kachetii – na Elbrusie, a w zachodniej Gruzji przykutego bohatera wiąże się z górą Chwamli.
- Jaskinia Prometeusza koło Kutaisi dostała tę nazwę w latach 2010–2011, a nie w czasach radzieckich.
- Nie myl go z Amiranem, synem Daredżan, rycerzem z XII-wiecznego romansu prozą, którego autorem ma być Mose Choneli.
Amirani to gruziński Prometeusz – olbrzym z ludowej legendy, który rzucił wyzwanie Bogu i został przykuty we wnętrzu jednej z gór Kaukazu. Jego historię opowiada się niemal w każdym zakątku Gruzji. Jest synem bogini łowów, zabija olbrzymy i smoka, porywa dziewczynę z nieba. Potem gubi go pycha. Jego pies przez cały rok wylizuje łańcuch do cienkiej nitki, a jednego dnia kowale uderzają w kowadła i łańcuch znów robi się gruby.
Ten poradnik opowiada legendę o Amiranim prostymi słowami i pokazuje, jak zmienia się ona od Swanetii po Kachetię. Zestawia bohatera z greckim tytanem i odróżnia go od średniowiecznego rycerza o niemal tym samym imieniu. Ostatnia część jest praktyczna: z jakimi miejscami na mapie wiąże się opowieść i jak w czasie podróży zobaczyć Kazbek oraz Jaskinię Prometeusza.
Kim jest Amirani? Legenda w skrócie
Folkloryści spisali ok. 150 wersji – prozą, wierszem albo jednym i drugim – a w każdej dolinie opowiada się tę historię trochę inaczej. Poniższy zarys opiera się na epizodach, które powtarzają się w większości z nich.
- Bogini i myśliwy
W wersji swańskiej jego matką jest Dali, bogini dzikiej zwierzyny, a ojcem śmiertelny myśliwy Sulkalmachi. Niektórzy mówią, że Amirani urodził się za wcześnie i dorastał dalej w żołądku byka. Ma oczy wielkie jak sita i siłę dwunastu wołów. - Polowanie
Amirani wyrusza konno ze swoimi pobratymcami, Badrim i Usupem. W opowieści z Raczy jeleń o złotych rogach przyjmuje ich strzały, nie tracąc ani kropli krwi. Tropią go całymi dniami aż do wieży bez drzwi, którą Amirani wyważa kopniakiem. - Olbrzymy dewi i smok
Większość jego czynów to walki z dewi, wielogłowymi olbrzymami z gruzińskiego folkloru. Smok połyka go w całości. Amirani wycina sobie wyjście przez jego bok. - Kamari, dziewczyna z nieba
Amirani porywa Kamari, córkę władcy chmur, która mieszka w kryształowej wieży na niebie. Historyk Iwane Dżawachiszwili widział w Kamari niebiański ogień, więc może to być kradzież ognia w wersji Amiraniego. - Wyzwanie
Gdy nie ma już żadnego rywala, Amirani występuje przeciw Bogu, który w wersjach chrześcijańskich jest też jego ojcem chrzestnym. Ta pycha kładzie kres jego przygodom.
Przykuty we wnętrzu góry: pies, żelazny pal i kowale w Wielki Czwartek
Kara to sedno legendy. W wersji z Raczy syn biedaka wyrasta na słabeusza i prosi swojego ojca chrzestnego, Chrystusa, o siłę. Kiedy ją dostaje, chce się zmierzyć w zapasach z samym Chrystusem. Najpierw mierzą siły przy żelaznym palu. Amirani wbija go w ziemię, a Chrystus wyciąga go dwoma palcami. Potem pal wbija Chrystus i Amirani nie może go ruszyć. Chrystus przykuwa go do pala i stawia nad nim całą górę, jak dom.
Przy Amiranim czuwa pies, który przez cały rok liże łańcuch, aż zostaje z niego tylko żelazna nitka. Wtedy, w czwartek przed Wielkanocą, kowal wchodzi do kuźni i bez słowa uderza w kowadło. Łańcuch znów jest cały. Raz w roku w górze otwierają się drzwi.
To było coś więcej niż opowieść. Poeta Akaki Cereteli pisał, że za jego czasów kowale w Wielki Czwartek rano, na czczo i w milczeniu, uderzali trzy razy w kowadło, żeby pal trzymał mocno. W 1894 r. pewien kowal opowiedział tę samą historię brytyjskim badaczom Oliverowi i Marjory Wardropom, a notatki Olivera na ten temat przechowuje oksfordzka Biblioteka Bodlejańska.
Amiraniani: jak legenda o Amiranim zmienia się w zależności od regionu
Cykl opowieści nosi nazwę Amiraniani. Pierwszy znany zapis sporządził na początku XIX wieku książę Teimuraz Bagrationi. W 1947 r. folklorysta Micheil Czikowani wydał teksty z całej Gruzji w książce „Przykuty Amirani”. Oto, co według tekstów z tego zbioru dodają gawędziarze w poszczególnych regionach.
| Region | Co dodają gawędziarze i gdzie więżą bohatera |
|---|---|
| Swanetia | Jego matką jest Dali. Demony kadżi przywiązują go do kostura, który Chrystus wbił w ziemię. Ilekroć Amirani i pies prawie go wyrwą, siada na nim pliszka. Amirani zamachuje się na ptaka młotem, a kostur znów zapada się w ziemię. |
| Racza | Złotorogi jeleń, który nie krwawi, próba sił z Chrystusem przy żelaznym palu i milczący kowal w Wielki Czwartek. Amirani leży we wnętrzu góry, której drzwi otwierają się raz w roku. |
| Kartlia | Jego ojcem jest Usip, a on sam rodzi się z krótkim mieczem. Staruszka, której rozbija dzban, mówi mu, że dewi więżą jego wujów. Zostaje przykuty na Ialbuzie, czyli na Elbrusie. |
| Kachetia | Łańcuch liże kilka szczeniąt, a nie jeden pies. Góra otwiera się raz na siedem lat, a Amirani pozostaje przykuty na Elbrusie do końca świata. |
| Pszawi i Chewsuretia | Zbieracze folkloru zanotowali tu też krótkie śpiewane strofy o Amiranim, Badrim i Usupie. W Pszawi łańcuch liże jeden wierny pies. |
| Chewi (Kazbegi) | W noc sylwestrową myśliwy znajduje go na Kazbeku i musi w milczeniu przynieść łańcuch znad swojego paleniska. Żona pyta, dokąd idzie, on odpowiada, a noworoczne uderzenia kowali zatrzaskują drzwi. |
| Meschetia i Dżawachetia | Góra otwiera się raz w roku, a wodę przynosi mu kruk. |
| Tuszetia | Kowale naprawiają łańcuch nie w Wielki Czwartek, lecz w Wigilię Bożego Narodzenia. |
Czy Amirani to gruziński Prometeusz? Porównanie z greckim tytanem
Jako pierwszy na podobieństwo obu opowieści zwrócił uwagę książę Teimuraz. Greccy autorzy byli zgodni co do miejsca: od Ajschylosa po Strabona i Arriana umieszczali skałę Prometeusza na Kaukazie. W opowieści o Argonautach bohaterowie, zbliżając się do Kolchidy, słyszą jęk tytana i widzą przelatującego nad nimi orła.
| Amirani | Prometeusz | |
|---|---|---|
| Kim jest | Bohater olbrzym, syn bogini i myśliwego | Tytan, jeden z dawnych bogów |
| Jego wina | Pycha: rzuca wyzwanie Bogu, swojemu ojcu chrzestnemu | Kradnie ogień dla ludzi i oszukuje Zeusa |
| Ogień | Tylko jeśli uznać Kamari za ogień | Sedno opowieści |
| Kara | Przykuty do żelaznego pala, często we wnętrzu góry | Przykuty do skały na Kaukazie |
| U jego boku | Wierny pies, który liże łańcuch; w kilku wersjach orzeł | Orzeł, który codziennie wyjada mu wątrobę |
| Zakończenie | Nigdy nie zostaje uwolniony; wciąż czeka | Uwolniony przez Heraklesa |
Czy Amirani jest starszy? Ustnej opowieści nie da się datować. Prometeusz pojawia się w greckiej poezji od ok. 700 r. p.n.e., a pierwszy spisany tekst o Amiranim pochodzi z XIX wieku. Gruzińscy badacze datują rdzeń Amiraniani na schyłek epoki brązu. Francuski badacz Georges Charachidzé zestawił Prometeusza z Amiranim i abchaskim bohaterem Abrskilem w książce „Prométhée ou le Caucase” (1986) i dowodził, że Grecy czerpali z kaukaskiej opowieści. Uczciwie trzeba przyznać, że na papierze starsze są teksty greckie, ale sami Grecy wskazywali na Kaukaz.
Gdzie umieszcza się legendę: Kazbek, Elbrus, Chwamli i Jaskinia Prometeusza
Kazbek
W Chewi, dolinie u stóp Kazbeku, mówi się, że Bóg przykuł Amiraniego na zboczu Mkinwarcweri – tak brzmi gruzińska nazwa tej góry. Etnograf Sergi Makalatia w wydanej w 1934 r. książce o Chewi pisał, że miejscowi umieszczali chatę Amiraniego w pobliżu Betlemi, świętej jaskini wysoko na stokach szczytu.
W sierpniu 1945 r. 17-latek z Gergeti pokazał Czikowaniemu skałę na zboczu, która z daleka wygląda jak leżące zwierzę. Według niego był to smok, który podpełzł, by pożreć przykutego bohatera, ale święty Jerzy zamienił go w kamień. Francuski podróżnik Jacques-François Gamba zatrzymał się w 1820 r. u rodziny Kazbegich w Stepancmindzie. Zanotował, że ludzie uważali szczyt naprzeciwko ich domu za skałę Prometeusza.
Elbrus i góra Chwamli
Gawędziarze z Kartlii i Kachetii przykuwają Amiraniego na Ialbuzie, czyli na Elbrusie, który dziś leży w Rosji. Na zachodzie kandydatem jest góra Chwamli, wapienny masyw o wysokości 2002 m n.p.m., pełen jaskiń, na skraju Leczchumi. Narodowa agencja turystyczna nazywa ją górą, do której przykuto tytana, a Juliusz Verne wykorzystał tę samą tradycję w powieści z 1883 r.
Jaskinia Prometeusza
Jaskinia turystyczna koło Tskaltubo nosiła nazwę Kumistawi, gdy w latach 80. XX wieku badali ją speleolodzy. Imię Prometeusza otrzymała w 2010 r., bo miejscowa legenda przykuwa tytana do skał Chwamli, na północ od jaskini. Jako Jaskinia Prometeusza została ponownie otwarta 26 maja 2011 r.
Amirani to nie Amiran, syn Daredżan: romans Amiran-Daredżaniani
Dwaj bohaterowie noszą niemal to samo imię i wiele stron internetowych ich myli. Amirani z ludowej legendy to pogański olbrzym przykuty przez Boga. Amiran Daredżanisdze, czyli Amiran, syn Daredżan, to rycerz z Amiran-Daredżaniani, XII-wiecznego romansu prozą, podzielonego na dwanaście rozdziałów zwanych bramami.
Za jego autora uchodzi Mose Choneli z Choni w zachodniej Gruzji. Jedyna wzmianka o nim pochodzi z epilogu „Rycerza w tygrysiej skórze” Szoty Rustawelego. Jego Amiran walczy z dewi i czarownikami na wyobrażonym Wschodzie: w Indiach, Bagdadzie i Jemenie. Nigdy nie zostaje przykuty i nigdy nie przeciwstawia się Bogu. Niektórzy badacze uważają, że ludowy Amirani użyczył bohaterowi romansu imienia i części potworów.
Sceny z romansu można zobaczyć na ścianie cerkwi w Swanetii. W Lasztchweri, jednej z wsi Lendżeri tuż na zachód od Mestii, przedstawiają je malowidła z XIV–XV wieku na zewnętrznej północnej ścianie.
Amirani w gruzińskiej poezji i sztuce
Pisarze XIX i XX wieku uczynili z przykutego olbrzyma symbol Gruzji szarpiącej się we własnych kajdanach. Tak przedstawiali go Akaki Cereteli, Waża Pszawela i Galaktion Tabidze. W 1989 r. radziecka poczta umieściła Amiraniani na znaczku z serii poświęconej eposom narodów Związku Radzieckiego.
Pomniki w przestrzeni publicznej są rzadkie. Wysoki Amirani z mieczem i pochodnią, dzieło rzeźbiarza Wachtanga Onianiego z 1980 r., witał kiedyś kierowców przy wjeździe do Sighnaghi od strony Nukriani. Zniknął podczas renowacji miasteczka, więc nie szukaj go. Imię Amiraniego nosi za to wulkan na Io, księżycu Jowisza.
Gdzie szukać Amiraniego w podróży: Kazbegi, Kutaisi i Sataplia
Kazbegi: góra przykutego bohatera
Aby poznać tę część legendy, która wiąże się z Kazbekiem, jedź do Stepancmindy, ok. 155 km na północ od Tbilisi (ok. 3 godz. samochodem). Spod cerkwi Cminda Sameba w Gergeti, położonej na wysokości 2170 m n.p.m., patrzysz prosto na szczyt i pola śnieżne, w których mieszkańcy Chewi umieszczają więzienie Amiraniego. Szlakiem do lodowca Gergeti podejdziesz bliżej. Do jaskini Betlemi, na wysokości ok. 4000 m n.p.m., docierają tylko wspinacze związani liną (zobacz nasz poradnik o wspinaczce na Kazbek).
Nasza prywatna „Jednodniowa wycieczka do Kazbegi” prowadzi z Tbilisi Gruzińską Drogą Wojenną. Po drodze zatrzymujesz się w twierdzy Ananuri i przejeżdżasz przez Przełęcz Krzyżową, a na ostatni odcinek pod cerkiew przesiadasz się do samochodu 4x4. Datę wybierasz ty, wycieczka jest dla grupy dowolnej wielkości, a przewodnik mówi w twoim języku.
Kutaisi: Jaskinia Prometeusza i Sataplia
Jaskinia Prometeusza leży ok. 20 km na północny zachód od Kutaisi, a jedna z sześciu udostępnionych sal nosi imię tytana. W 2026 r. bilet dla dorosłego turysty z zagranicy kosztował ok. 40 GEL (ok. 15 €), z przewodnikiem w cenie. Oddalona o ok. 20 min jazdy Sataplia dokłada do tego ślady dinozaurów i szklaną platformę nad lasem. Nasza „Jednodniowa wycieczka do jaskiń i monastyrów koło Kutaisi” łączy oba miejsca z monastyrami Gelati i Mocameta – prywatnie i w wybranym przez ciebie terminie.
Legenda o Amiranim: najczęstsze pytania
Kim jest Amirani w mitologii gruzińskiej?
Amirani to bohater Amiraniani, najbardziej znanego gruzińskiego eposu ludowego: olbrzym, syn bogini łowów Dali, który zabija dewi i smoka. Potem rzuca wyzwanie Bogu i zostaje przykuty we wnętrzu jednej z gór Kaukazu.
Dlaczego Amiraniego nazywa się gruzińskim Prometeuszem?
Obaj zostali przykuci na Kaukazie za bunt przeciw najwyższemu bogu, a greccy autorzy umieszczali skałę Prometeusza w tych samych górach. Amirani zostaje jednak ukarany za pychę, a nie za kradzież ognia, i nie uwalnia go żaden Herakles.
Gdzie jest przykuty Amirani?
To zależy od tego, kto opowiada. W Chewi Amirani leży pod Kazbekiem, w Kartlii i Kachetii – na Elbrusie, a w zachodniej Gruzji przykutego bohatera umieszcza się na górze Chwamli w Leczchumi.
Co opowiada legenda o psie Amiraniego?
Wierny pies przez cały rok liże łańcuch, aż niemal go przetrze. Wtedy kowale uderzają w kowadła i łańcuch znów jest cały: w większości regionów w czwartek przed Wielkanocą, w Chewi na Nowy Rok, a w Tuszetii w Wigilię Bożego Narodzenia.
Czy Amirani to ten sam bohater co w romansie Amiran-Daredżaniani?
Nie. Amiran-Daredżaniani to XII-wieczny romans prozą o rycerzu Amiranie, synu Daredżan. Ludowy Amirani to pogański olbrzym ukarany przez Boga.
Czy Jaskinia Prometeusza ma związek z legendą o Amiranim?
Tylko przez nazwę, nadaną w latach 2010–2011, bo miejscowa legenda przykuwa tytana do skał Chwamli na północ od jaskini. W środku zobaczysz stalaktyty, a nie przykutego bohatera.














