- Czocha, męski strój narodowy Gruzji, to długi wełniany płaszcz dopasowany w talii, który na piersi ma rzędy smukłych tulejek na ładunki, zwanych masrebi.
- Pełny strój uzupełniają spodni kaftan achaluchi, wąski pas ze sztyletem chandżali, ciemne spodnie, miękkie buty i często futrzana czapka papachi.
- Kobiecy strój narodowy to kartuli: długa suknia z bogato zdobioną wstawką na piersi i długim pasem, do tego aksamitna opaska nałożona na cienki biały welon.
- W 2020 r. Gruzja wpisała zwyczaj noszenia czochy na krajową listę niematerialnego dziedzictwa. Oficjalnego Dnia Czochy nie ma, ale 18 maja przypada Dzień Stroju Narodowego.
- Czochy zobaczysz na pokazach folklorystycznych, weselach, świętach cerkiewnych, podczas Tbilisoby i w tbiliskich muzeach. Gotowe płaszcze sprzedawane przez internet kosztują od ok. 420 GEL (ok. 140 €).
Gruzińska czocha to męski strój narodowy Gruzji: długi, dopasowany wełniany płaszcz z rzędem smukłych tulejek na ładunki po obu stronach piersi. Pod spód wkłada się kaftan z wysokim kołnierzem, zwany achaluchi. Całość dopełniają wąski srebrny pas, sztylet i często wysoka futrzana czapka. Na co dzień nosi ją dziś niewielu mężczyzn. Wypatrzysz ją jednak na weselach, na scenie podczas pokazów folklorystycznych, na świętach cerkiewnych i co roku w październiku na Tbilisobie.
W tym poradniku rozkładamy strój na części. Pokazujemy, jak zmienia się w różnych regionach i co noszą kobiety, czyli kartuli. Opowiadamy w skrócie historię gruzińskiej czochy, jej powrót do łask od drugiej dekady XXI wieku i to, co kryje się pod nazwą Dzień Czochy. Potem przechodzimy do praktyki: gdzie czochę zobaczyć, gdzie ją kupić lub wypożyczyć i jak nosić ją z szacunkiem. Na koniec odpowiadamy na najczęstsze pytania.
Czym jest czocha?
Czocha to męski płaszcz szyty z grubego wełnianego sukna. Na piersi i w talii ściśle przylega do ciała, a dalej rozszerza się w obszerne poły sięgające do kolan albo jeszcze niżej. Z przodu ma głębokie wycięcie w kształcie litery V, w którym widać spodni kaftan. Poły są rozcięte po bokach, dzięki czemu łatwo było w niej jeździć konno. Po obu stronach piersi biegnie rząd wąskich tulejek, każda w osobnej małej kieszonce.
Płaszcze bywają czarne, szare, brązowe, granatowe i ciemnoczerwone, a na śluby – białe lub kremowe. Ściśle biorąc, słowo czocha oznacza sam płaszcz. W potocznej mowie często obejmuje jednak cały strój, łącznie z czapką i sztyletem. Gruzińska czocha należy do rodziny kaukaskich płaszczy. Sąsiednie ludy mają własne odmiany, a Rosjanie nazywali ten typ czerkieską. W Gruzji to jednak po prostu czocha.
Z czego składa się gruzińska czocha: od czapki po buty
Pełna czocha to strój złożony z kilku warstw. Każdy element miał kiedyś konkretne zadanie, a Gruzini wciąż nazywają je dawnymi nazwami.
| Element | Co to jest | Dawniej i dziś |
|---|---|---|
| Czocha | Długi wełniany płaszcz z wycięciem w kształcie litery V i rozkloszowanymi, rozciętymi połami | Płaszcz do jazdy konnej i walki; dziś noszony od święta |
| Masrebi (po rosyjsku gazyry) | Smukłe tulejki w kieszonkach po obu stronach piersi, często po ok. osiem z każdej strony, z nasadkami z kości lub srebra | Każda mieściła odmierzony ładunek prochu do broni odprzodowej; dziś to czysta ozdoba |
| Achaluchi | Dopasowany spodni kaftan ze stójką, zapinany na długi rząd drobnych haftek lub guzików | Widać go przy szyi i na piersi; na śluby szyty z jedwabiu lub atłasu |
| Pas | Wąski skórzany pas ze srebrnymi okuciami | Podtrzymuje sztylet z przodu |
| Chandżali | Prosty, obosieczny sztylet w pochwie ze srebrnymi okuciami | Kiedyś broń, dziś głównie symbol |
| Papachi | Wysoka czapka z owczej skóry lub karakułów | Chroniła głowę przed zimnem w górach; dziś często się jej nie zakłada |
| Nabadi | Ciężka filcowa peleryna z szerokimi, kanciastymi ramionami | Chroniła przed deszczem i śniegiem; pasterzom służyła też za koc |
| Kabalachi | Sukienny kaptur z dwoma długimi końcami | Narzucany na ramiona albo owijany wokół głowy |
| Buty | Miękkie skórzane buty do kolan, noszone na ciemne spodnie | Buty do jazdy konnej; dziś eleganckie czarne buty |
Stroje regionalne: chewsurski, swański, tuszecki i zachodniogruziński
Każda historyczna kraina Gruzji miała kiedyś własny strój. Wzorem stroju narodowego stała się długa czocha z Kartlii i Kachetii na wschodzie kraju. To ją widzisz na weselach i na scenie. Stroje z gór i z zachodu wyglądają zupełnie inaczej.
Chewsuretia
Strój chewsurski robi największe wrażenie ze wszystkich. Mężczyźni nosili krótką czochę z grubej, samodziałowej wełny. Przód i dół pokrywały krzyże, wyszywane pasy, koraliki, guziki i drobne monety. Kobiety nosiły zdobione w ten sam sposób suknie do kolan i ciężką srebrną biżuterię. Gruzini nazywają strój chewsurski talawari. Najpiękniejsze egzemplarze są w muzeach, ale kilka możesz zobaczyć latem na świętach w górach.
Swanetia
Swanowie nosili prostą czochę z szarej lub brązowej wełny, na tyle krótką, by nie przeszkadzała na stromych ścieżkach. Najsłynniejszym elementem jest jednak czapka. Swanuri kudi to okrągła czapka z szarego filcu z ciemnymi szwami, które na czubku łączą się w krzyż. Chroni i przed słońcem, i przed zimnem, a kupisz ją wszędzie – od Mestii po Tbilisi.
Tuszetia
W Tuszetii rodziny same przędły i tkały wełnę, a typowymi kolorami były granat i czerń. Mężczyźni nosili czochę i ciemną czapkę. Zarówno mężczyźni, jak i kobiety chodzili w czitebi, kolorowych, ręcznie dzierganych kapciach.
Zachód: Adżaria, Guria i Megrelia
Po czarnomorskiej stronie kraju męski strój to czakura. Składa się z krótkiej kurtki, szerokich spodni zwężających się poniżej kolan i jaskrawej jedwabnej szarfy. Kaptur kabalachi owija się wokół głowy jak turban. Kurtki z Adżarii i Gurii zdobiono srebrną nicią. Ten strój wciąż zobaczysz w szybkich tańcach z zachodniej Gruzji.
Kartuli, czyli kobiecy strój narodowy Gruzji
Kobiecy strój narodowy to kartuli, czyli kartuli kaba, co znaczy po prostu gruzińska suknia. Sięga do ziemi, ma dopasowany stanik, szeroką spódnicę i długie rękawy. Wiele sukien ma też drugą parę długich, rozciętych rękawów, które swobodnie zwisają. Najbogatsze zdobienia ma wstawka na piersi, zwana gulispiri: złota lub srebrna nić, perły, koraliki albo galony.
Długi pas, sartkeli, wiąże się w talii, a jego haftowane końce opadają niemal do dołu sukni. Na głowie spoczywa czichti-kopi, sztywna opaska obciągnięta aksamitem, często wysadzana perłami. Pod nią leczaki, cienki biały welon, zakrywa włosy i opada na plecy. W chłodne dni kobiety zakładały do tego katibi, krótki aksamitny płaszczyk podbity futrem.
Dziś kartuli noszą panny młode na ślubach w cerkwi, kobiece chóry i tancerki. Ślubne kolory to biel i krem. Na scenie zobaczysz też głęboką czerwień, błękit i zieleń.
Krótka historia czochy
Płaszcze tego typu nosi się na Kaukazie od grubo ponad tysiąca lat. Gruzińscy badacze datują znany nam dziś krój na późne średniowiecze. Czocha i achaluchi były już wtedy zwykłym strojem gruzińskich mężczyzn. Szlachta nosiła stroje z najlepszego sukna i srebrne ozdoby, a chłopi – z samodziałowej wełny. Krój był wygodny dla jeźdźców: rozcięte poły dobrze układały się na koniu, a tulejki na piersi trzymały proch gotowy do nabicia broni.
XX wiek wszystko to zmienił. Po tym, jak Armia Czerwona zajęła Gruzję w 1921 r., władza radziecka wyparła czochę z codziennego życia. Kojarzyła się bowiem ze strojem dawnej szlachty i powstańców, którzy na początku lat 20. XX wieku walczyli z nowym reżimem. W ciągu jednego pokolenia większość mężczyzn zamieniła ją na garnitur albo ubranie robocze.
Czocha przetrwała dzięki scenie. W 1945 r. Iliko Suchiszwili i Nino Ramiszwili założyli narodowy zespół tańca, a tancerzy ubrali w efektowne, szeroko rozkloszowane czochy. Ten teatralny wizerunek wciąż kształtuje to, jak wiele osób wyobraża sobie ten płaszcz.
Powrót czochy i Dzień Czochy
Od drugiej dekady XXI wieku czocha wyraźnie wraca do łask. Politycy zaczęli zakładać ją na uroczystości państwowe. Coraz częściej pan młody i jego przyjaciele stają do ślubu w jednakowych czochach, a śpiewacy występują w nich na suprach i koncertach.
Odrodzenie wspiera Gruziński Kościół Prawosławny. Według jednego z doniesień prasowych stowarzyszenie miłośników czochy związane z Patriarchatem liczyło w 2011 r. ok. 1000 członków. Na wielkie święta cerkiewne i uroczystości narodowe przychodzą oni w czochach.
Zwyczaj zyskał też oficjalny status. 9 czerwca 2020 r. państwowy urząd ochrony dziedzictwa, czyli Narodowa Agencja Ochrony Dziedzictwa Kulturowego Gruzji, nadał noszeniu czochy i achaluchi status niematerialnego dziedzictwa kulturowego o znaczeniu narodowym. W jego zarządzeniu zwyczaj ten nazwano symbolem gruzińskiej tożsamości. Sama czocha nie ma osobnego wpisu UNESCO. Pojawia się jednak we wpisie UNESCO z 2018 r. dotyczącym gruzińskich zapasów ludowych czidaoba: zapaśnicy walczą w krótkiej, wytrzymałej kurtce, którą również nazywa się czochą.
Czy istnieje Dzień Czochy?
Święta państwowego o tej nazwie nie ma. Najbliższy odpowiednik to Dzień Stroju Narodowego, obchodzony co roku 18 maja. Urzędy i sklepy działają normalnie, ale biblioteki, ratusze i zespoły ludowe organizują przemarsze w strojach, koncerty i pokazy. Pewnego roku ok. 600 osób w strojach narodowych zebrało się na flash mobie na Placu Europy w Tbilisi. Zestaponi i inne miasta urządzają własne przemarsze. Plany zmieniają się z roku na rok, więc na początku maja śledź lokalne wiadomości.
Gdzie zobaczyć czochę w Gruzji
- Koncerty tańca ludowego. Wielkie zespoły narodowe, takie jak Suchiszwili, Erisioni i zespół Rustawi, występują w pełnych czochach i kartuli. Często koncertują za granicą, więc sprawdź, kiedy grają w Tbilisi. Kilka tbiliskich restauracji urządza też przy kolacji krótki pokaz folklorystyczny.
- Tbilisoba. W ostatnich latach święto miasta przypadało na pierwszy weekend października. W strojach występują zespoły ludowe, chóry i część sprzedawców na straganach.
- Boże Narodzenie, 7 stycznia. Mężczyźni w czochach idą przez Tbilisi w pochodzie Alilo. Trasę i godziny znajdziesz w naszym poradniku o Bożym Narodzeniu w Gruzji.
- Wesela i supry. W letnie i jesienne weekendy możesz trafić przed cerkwią na orszak weselny, w którym strona pana młodego ma na sobie jednakowe płaszcze.
- Święta cerkiewne. Wielkie nabożeństwa przyciągają mężczyzn w czochach, na przykład 14 października, gdy w Mcchecie obchodzi się święto Sweticchowloba.
- Czidaoba. Przy dźwiękach zurny i bębnów ludowi zapaśnicy walczą w krótkich kurtkach zwanych czochami, często podczas wiejskich świąt.
Jeśli chcesz obejrzeć stroje z bliska, wybierz się do muzeum. Gruzińskie Muzeum Narodowe przy Alei Rustawelego ma w kolekcji etnograficznej stroje regionalne, choć ekspozycja się zmienia. Jako dorosły turysta z zagranicy zapłacisz w 2026 r. za bilet ok. 40 GEL (ok. 15 €). W poniedziałki muzeum jest zamknięte. Pałac Sztuki Gruzji, dawniej Muzeum Historii Kultury, ma jedną z największych w kraju kolekcji dawnych strojów. Muzeum Etnograficzne na wolnym powietrzu pokazuje domy, w których te stroje noszono.
Gdzie kupić lub wypożyczyć czochę
W Tbilisi czochy i kartuli szyje na zamówienie tylko kilka pracowni krawieckich i sklepów. Strój szyty na miarę wymaga przymiarek, więc zamów go na początku pobytu.
Ceny zależą od sukna, srebra i sztyletu. Nie znaleźliśmy cen opublikowanych przez tbiliskie sklepy. Orientacyjnie: gotowe płaszcze sprzedawane przez internet jesienią 2026 r. kosztowały od ok. 420 do 960 GEL (ok. 140 €–330 €). Pełny czarny komplet z achaluchi, pasem i sztyletem od jednego z gruzińskich wytwórców wystawiono za ok. 1700 GEL (ok. 590 €). Ręcznie robione srebrne pasy i dawne sztylety mogą kosztować znacznie więcej.
Tańszą pamiątkę kupisz w sklepikach na Starym Mieście: są tam filcowe czapki swańskie, papachi i małe czochy dla dzieci. Po dawne sztylety, pasy i sprzączki najlepiej wybrać się na targ przy Suchym Moście.
Jeśli wolisz strój wypożyczyć zamiast kupować, poszukaj studiów fotograficznych z kostiumami w okolicy Abanotubani i Starego Miasta. Niektóre wypożyczają stroje na godziny do sesji zdjęciowej, z szablą lub sztyletem jako rekwizytem. Zanim się przebierzesz, zapytaj o stawkę za godzinę.
Jak nosić czochę z szacunkiem: co wypada, a czego nie
Gruzini są dumni z czochy i większość bardzo się cieszy, gdy zakłada ją przyjezdny. Płaszcz symbolizuje rodzinę, wiarę i mężczyzn, którzy walczyli za ojczyznę. Traktuj go więc jak strój narodowy, a nie kostium na imprezę.
- Pozwól, żeby ktoś miejscowy pomógł ci się ubrać. Haftki, pas i sztylet mają swoje właściwe miejsce.
- Zdejmij papachi i każde inne nakrycie głowy, gdy wchodzisz do cerkwi.
- Zgódź się, jeśli gospodarz zechce pożyczyć ci czochę na wesele albo suprę. Jako gość nie musisz jej mieć: ciemny garnitur w zupełności wystarczy.
- Nie wyciągaj sztyletu dla zabawy i nie wymachuj nim do zdjęć. Nigdy nie dotykaj cudzego sztyletu ani masrebi bez pytania.
- Nie zakładaj czochy dla żartu, na bal przebierańców ani do sportowych butów i T-shirtu.
- Nie fotografuj ludzi w czochach podczas nabożeństwa ani pogrzebu. Na weselach i festiwalach najpierw zapytaj.
Jak zobaczyć tradycyjne gruzińskie stroje podczas prywatnej wycieczki
Nasze wycieczki są prywatne, więc planujemy je według tego, co chcesz zobaczyć. Wybierz dowolny termin, a wycieczkę przygotujemy dla grupy dowolnej wielkości i znajdziemy przewodnika mówiącego w twoim języku. Daj nam znać, że interesują cię tradycyjne gruzińskie stroje. Wtedy do planu pobytu w Tbilisi możemy dodać Muzeum Narodowe, Pałac Sztuki, koncert folklorystyczny albo sesję zdjęciową w strojach.
Największą szansę na zobaczenie czoch na ulicach masz, jeśli zaplanujesz podróż na Tbilisobę na początku października albo na Dzień Stroju Narodowego 18 maja. Pamiętaj, że każdy turysta z zagranicy musi mieć ubezpieczenie turystyczne z kosztami leczenia, z sumą ubezpieczenia nie niższą niż 30 000 GEL.
Gruzińska czocha: najczęstsze pytania
Co to jest czocha?
Czocha to tradycyjny płaszcz gruzińskich mężczyzn, uszyty z wełny i dopasowany w talii. Ma głębokie wycięcie w kształcie litery V, a na piersi rzędy smukłych tulejek na ładunki. Mężczyźni noszą go na spodnim kaftanie achaluchi, z pasem i sztyletem.
Do czego służą kieszonki na piersi gruzińskiej czochy?
Smukłe tulejki na piersi to masrebi. Każda mieściła kiedyś odmierzony ładunek prochu, dzięki czemu jeździec mógł szybko nabić broń odprzodową. Dziś są już tylko ozdobą, często z nasadkami ze srebra lub kości.
Co nosi się pod czochą?
Pod płaszcz wkłada się achaluchi, dopasowany spodni kaftan z wysokim kołnierzem, zapinany z przodu na wiele drobnych haftek lub guzików. Jego kołnierz i przód widać w wycięciu czochy. Strój uzupełniają ciemne spodnie i miękkie skórzane buty.
Jak nazywa się kobiecy strój narodowy w Gruzji?
To kartuli, czyli kartuli kaba: długa suknia z haftowaną wstawką na piersi i długim pasem. Nosi się ją z aksamitną opaską zwaną czichti-kopi, nałożoną na cienki biały welon, leczaki.
Czy w Gruzji jest Dzień Czochy?
Nie ma takiego święta państwowego. Najbliższy odpowiednik to Dzień Stroju Narodowego, obchodzony 18 maja: miasta organizują wtedy przemarsze w strojach i koncerty, a wielu mężczyzn zakłada czochę. To zwykły dzień roboczy.
Czy turyści mogą nosić czochę?
Tak. Większość Gruzinów cieszy się, gdy widzi w niej przyjezdnego, o ile nosi ją z szacunkiem, a nie dla żartu. W Tbilisi możesz ją wypożyczyć do zdjęć, a na weselu założyć, jeśli zaproponuje ci to gospodarz.
Ile kosztuje czocha?
Gotowe płaszcze sprzedawane przez internet kosztowały w 2026 r. od ok. 420 GEL (ok. 140 €) do ok. 960 GEL (ok. 330 €). Pełny komplet z achaluchi, pasem i sztyletem może kosztować ok. 1700 GEL (ok. 590 €) lub więcej. Opublikowanych cen tbiliskich sklepów nie znaleźliśmy.
Gdzie w Gruzji zobaczyć ludzi w czochach?
Wybierz się na koncert tańca ludowego, na Tbilisobę na początku października albo na pochód Alilo 7 stycznia. Czochy zobaczysz też na weselach i podczas wielkich świąt cerkiewnych. Dawne stroje pokazują w Tbilisi Gruzińskie Muzeum Narodowe i Pałac Sztuki.



















