Tkemali: przepis
ტყემალი
Domowy przepis na tkemali, czerwony gruziński sos z kwaśnych śliwek: dojrzałą ałyczę gotujesz do miękkości, przecierasz przez sito i doprawiasz czosnkiem, chili, kolendrą i koprem. Do tego wskazówki, jak zrobić wiosenne zielone tkemali i jak ugotować sos poza sezonem z mrożonej ałyczy albo tarnośliw.
Przepis zespołu Maspindzeli z Tbilisi · Zaktualizowano: 1 listopada 2026 · Robione w całej Gruzji, w każdej rodzinie po swojemu
Pełny przepis z harmonogramem, minutnikami i miarami USA: maspindzeli.ge/pl/przepisy/tkemali-przepis/
Ten przepis na tkemali da ci czerwony sos, który gruzińskie rodziny gotują z dojrzałej ałyczy w pełni lata. Owoce gotuje się na małym ogniu, aż popęka skórka, przeciera przez sito, a potem jeszcze przez kilka minut gotuje z czosnkiem, chili, nasionami kolendry, koprem, świeżą kolendrą i ombalo, czyli dziką miętą gruzińskiej kuchni. Nazwę zapisuje się też jako tqemali albo tkhemali. Z kilograma śliwek w nieco ponad dwie godziny wychodzi ok. 700 ml sosu, a przez większość tego czasu po prostu czekasz.
Czerwone tkemali wybraliśmy na przepis podstawowy z dwóch powodów. To właśnie ten sos większość domów zamyka w słoikach na zimne miesiące, a owoce, które jesienią i zimą naprawdę da się kupić poza Gruzją, takie jak mrożona ałycza czy tarnośliwy, i tak dają sos czerwony albo ciemnoróżowy. Zielone tkemali, robione w maju i czerwcu z twardych, niedojrzałych śliwek, opisujemy niżej jako wariant, razem z zamiennikami na czas, kiedy świeżych owoców nie ma wcale.
Na stole stoi obok grillowanego mięsa, ziemniaków i kurczaka, a łyżka tkemali często ląduje w misce charczo albo w garnku fasoli. Skąd się wzięło, jakie tkemali kupić w butelce i jakie sosy są z nim spokrewnione, opisujemy w naszym poradniku (link poniżej).
Harmonogram: co i kiedy robić
2 godz. 17 min od początku do podania na stół · 1 godz. aktywnej pracy · 1 godz. 15 min oczekiwania
Każdy pasek to jeden krok. Aktywna praca Oczekiwanie, kiedy pracę wykonuje za ciebie piekarnik, garnek albo ciasto. Kroki, które przypadają na czas oczekiwania, wykonuje się równolegle.
Przepis
Tkemali
Składniki
Do gotowania śliwek
Do doprawienia sosu
Ilości są przeliczone. Czas pozostaje mniej więcej ten sam, ale zawartość większego garnka nieco dłużej dochodzi do wrzenia.
Co będzie potrzebne
- Szeroki garnek ze stali nierdzewnej lub emaliowany, ok. 3 l (nie aluminiowy ani z gołej miedzi)
- Durszlak ustawiony nad dużą miską
- Sito o grubych oczkach i drewniana łyżka albo młynek do przecierania
- Moździerz albo drobna tarka do rozcierania czosnku i ziół
- Chochla i lejek do słoików
- Trzy słoiki po 250 ml albo małe butelki z nowymi nakrętkami
- Cienkie gumowe rękawiczki (opcjonalnie, do przecierania)
Przygotowanie
- Przebierz i opłucz śliwki5 min aktywnej pracy· zacznij tutaj
Wsyp śliwki do miski z zimną wodą, oberwij szypułki i liście, a pęknięte, spleśniałe i rozmiękłe owoce wyrzuć. Przełóż śliwki na durszlak. Pestek nie usuwaj: później zatrzyma je sito.
- Nastaw garnek8 min aktywnej pracy· początek: +5 min
Oberwij listki kolendry i kopru i odłóż je na bok. Grube łodygi ułóż na dnie garnka razem z gałązką ombalo lub mięty, jeśli jej używasz, a potem dodaj śliwki i 250 ml wody. Doprowadź do wrzenia na średnio-dużym ogniu i zmniejsz ogień. Przez pierwsze minuty nie odchodź od kuchenki i zbieraj łyżką różową pianę, bo ałycza mocno się pieni i łatwo kipi.
- Gotuj, aż popęka skórka12 min oczekiwania· początek: +13 min
Gotuj śliwki na małym ogniu pod uchyloną pokrywką, od czasu do czasu mieszając. Są gotowe, gdy prawie na wszystkich pękła skórka, a miąższ łatwo odchodzi od pestek, zwykle po 10–15 minutach. Mrożone śliwki miękną szybciej.
- Przygotuj czosnek, zioła i słoiki10 min aktywnej pracy· początek: +15 min, w trakcie kroku 3
W tym czasie utłucz czosnek ze szczyptą soli na gładką pastę albo zetrzyj go na drobnej tarce. Papryczkę oczyść z pestek i drobno posiekaj. Listki kolendry i kopru posiekaj jak najdrobniej, przez chwilę rozgnieć je w moździerzu i wkrusz ombalo albo dodaj miętową mieszankę. Umyj słoiki i wstaw je na 20 minut do piekarnika nagrzanego do 120 °C / 250 °F, żeby je wysterylizować; nakrętki sparz wrzątkiem.
- Odcedź i przestudź15 min oczekiwania· początek: +25 min
Ustaw durszlak nad dużą miską i wlej do niego śliwki tak, żeby cały płyn z gotowania spłynął do miski. Wyjmij łodygi ziół. Zostaw owoce na ok. 15 minut, aż przestygną na tyle, że wygodnie weźmiesz je w ręce.
- Przetrzyj przez sito15 min aktywnej pracy· początek: +40 min
Przecieraj śliwki przez sito porcjami, po jednej chochli, dociskając je grzbietem drewnianej łyżki albo palcami w rękawiczkach, i podlewaj odrobiną odłożonego płynu, żeby łatwiej przechodziły. Co jakiś czas zeskrob przecier ze spodu sita. Skórki i pestki wyrzuć, a resztę płynu zachowaj. Młynek do przecierania zrobi to dwa razy szybciej.
- Gotuj z czosnkiem i przyprawami12 min aktywnej pracy· początek: +55 min
Przelej przecier do opłukanego garnka i wmieszaj pastę czosnkową, chili, mielone nasiona kolendry i 1 1/2 łyżeczki soli. Postaw na średnim ogniu, a gdy zacznie lekko bulgotać, gotuj 8–10 minut, często mieszając, bo sos pryska. Skończ, gdy będzie miał gęstość rzadkiej śmietany i powoli spływał z łyżki. Jeśli za bardzo zgęstnieje, rozrzedź go odłożonym płynem; jeśli jest wodnisty, odparuj go jeszcze chwilę.
- Dodaj zioła i spróbuj5 min aktywnej pracy· początek: +1 godz. 7 min
Wmieszaj posiekaną kolendrę, koper i ombalo, zagotuj sos ponownie, gotuj 1 minutę i zdejmij z ognia. Spróbuj go na kawałku chleba. Dosól albo dodaj chili do smaku, a cukier dosypuj po łyżeczce tylko wtedy, gdy sos jest wyraźnie za kwaśny. Sos ma być jednocześnie cierpki, słony i czosnkowy.
- Napełnij słoiki5 min aktywnej pracy· początek: +1 godz. 12 min
Wyjmij słoiki z piekarnika. Nalewaj do nich chochlą wrzący sos przez lejek, zostawiając ok. 1 cm wolnego miejsca, wytrzyj brzegi do czysta i od razu mocno zakręć nakrętki.
- Odstaw do ostygnięcia1 godz. oczekiwania· początek: +1 godz. 17 min
Odstaw słoiki, aż ostygną do temperatury pokojowej, co zajmuje mniej więcej godzinę. Stygnąc, sos lekko gęstnieje. Gdy wystygnie, można go jeść; podawaj go w temperaturze pokojowej albo prosto z lodówki.
Około 30 kcal na porcję (1 z 12, ok. 4 łyżki), bez cukru. To szacunek na podstawie standardowych wartości dla składników, a nie wynik badań laboratoryjnych.
Tkemali podaje się schłodzone albo w temperaturze pokojowej, w miseczce lub prosto w butelce. Polej nim mięso i ziemniaki na talerzu albo maczaj w nim każdy kęs. Raz podanego sosu nigdy się już nie podgrzewa.
Wskazówki, zamienniki i warianty
Wskazówki od gospodarza
- Zanim zaczniesz, nadgryź surową śliwkę. Jeśli aż wykrzywia ci usta, przygotuj cukier na koniec; jeśli jest miękka i słodka, trzymaj pod ręką pół cytryny. Doprawiaj dopiero na końcu, bo w czasie gotowania smak sosu się koncentruje.
- Gotuj w garnku ze stali nierdzewnej lub emaliowanym i mieszaj drewnianą łyżką. Kwas ze śliwek reaguje z aluminium i gołą miedzią, przez co sos może nabrać metalicznego posmaku i zrobić się burobrązowy.
- Nie wylewaj płynu z gotowania, dopóki słoiki nie będą pełne. Najłatwiej nim rozrzedzić sos, a do tego ma w sobie sporo smaku owoców.
- Czosnek i zioła ucieraj w moździerzu, zamiast je miksować. Gruzińscy kucharze uważają, że moździerz daje świeższy, pełniejszy smak, a liście dodane dopiero na ostatnią minutę zachowują żywy kolor.
- Z chili na początku nie przesadzaj. Ostrość rośnie, gdy sos postoi, a mielonej ostrej papryki zawsze można dosypać przy stole.
Warianty i zamienniki
- Zielone tkemali (maj i czerwiec): weź 1 kg twardej zielonej ałyczy zerwanej wtedy, gdy pestka w środku już stwardniała. Niektórzy kucharze najpierw gotują owoce 5 minut i wylewają wodę, żeby złagodzić kwaśność, a potem gotują je w świeżej wodzie tylko do miękkości, 5–10 minut. Przetrzyj je jak wyżej i wmieszaj dwa razy więcej kopru i kolendry, sporą garść świeżego ombalo lub mięty, 1 lub 2 zielone papryczki chili zamiast czerwonej oraz czosnek. Zostaw sos surowy albo zagotuj go tylko na 1 minutę, żeby nie stracił zielonego koloru. To najbardziej cierpkie tkemali w roku: trzymaj je w lodówce i zjedz w ciągu 2 tygodni.
- Żółte tkemali: żółta ałycza dojrzewa najpóźniej, pod koniec lata. Daje bursztynowy sos o łagodniejszej kwaśności. Postępuj według głównego przepisu, a jeśli smak wyda się płaski, dodaj trochę soku z cytryny.
- Mrożona ałycza poza sezonem: niektóre sklepy gruzińskie, rosyjskie i inne wschodnioeuropejskie mają ją w zamrażarkach, z etykietą tkemali, ałycza albo alucza. Rozmroź owoce całkowicie w misce, wrzuć je do garnka razem z sokiem i gotuj jak świeże; potrzebują nieco mniej czasu.
- Tarnośliwy: te małe, cierpkie jesienne śliwki, w Gruzji sprzedawane jako ghognaszo, są najbliższe ałyczy. Gruzińscy kucharze robią zimowy sos z dojrzałej czerwonej ałyczy i tarnośliw w równych proporcjach albo z samych tarnośliw, wtedy jest nieco słodszy. Gotuj je kilka minut dłużej, bo miąższ trzyma się pestki. Dobrze się mrożą, więc torebka zamrożona jesienią wystarczy na całą zimę.
- Zwykłe śliwki: wybierz najtwardsze, najmniej dojrzałe i najkwaśniejsze, jakie znajdziesz, i nie obieraj ich ze skórki, bo to w niej kryje się sporo kwasowości. Na etapie próbowania dodawaj stopniowo sok z 1 cytryny albo 1/4 łyżeczki kwasku cytrynowego na kilogram. Sos będzie słodszy i prostszy w smaku, ale wciąż wyraźnie będzie to tkemali.
- Inne kwaśne owoce: mrożony agrest albo czerwona porzeczka, ugotowane i przetarte w ten sam sposób, dają cierpki sos zielony lub czerwony. Gruzini mieszkający za granicą duszą rabarbar, aż się rozpadnie, miksują go i doprawiają jak zielone tkemali. W Gruzji kucharze robią sosy w stylu tkemali także z wiśni i owoców derenia, a jesienią z feijoi, którą traktuje się dokładnie tak jak zielone śliwki.
- Bukiet ziół: zamiast luźnych łodyg zwiąż w pęczek łodygi kolendry i kopru, ombalo i gałązkę cząbru ogrodowego, gotuj go razem ze śliwkami i wyjmij przed przecieraniem. W Gruzji kolendrę i koper do tkemali często ścina się, kiedy już kwitną albo zawiązują nasiona, i właśnie wtedy kucharze cenią je najbardziej.
- Na skróty: dobre tkemali z butelki z gruzińskiego sklepu w zupełności wystarczy, żeby dodać łyżkę do zupy albo potrawki. Czytaj etykiety, bo niektóre marki są słodzone albo zagęszczane skrobią.
Z czym podawać
- Mcwadi, czyli szaszłyki z wieprzowiny lub jagnięciny z rusztu
- Smażone ziemniaki albo młode ziemniaki gotowane w mundurkach
- Pieczony, smażony lub grillowany kurczak
- Smażona lub grillowana ryba
- Gotowana wołowina lub jagnięcina
- Charczo i dania z fasoli, takie jak lobio (tkemali wmieszaj przy stole)
- Jajka na twardo lub sadzone
- Poszatkowana świeża kapusta albo sałatka z buraków
Przygotowanie z wyprzedzeniem i przechowywanie
Napoczęty słoik trzymaj w lodówce, nabieraj sos czystą łyżką i zużyj go w ciągu 2–3 tygodni. Na zimowe zapasy napełnij wysterylizowane słoiki jeszcze wrzącym sosem, od razu je zakręć i wstaw na 10 minut do garnka z lekko gotującą się wodą; w chłodnym, ciemnym miejscu przetrwają wiele miesięcy, a po otwarciu trzymaj je w lodówce. Tkemali dobrze znosi też mrożenie w małych pojemnikach, do 4 miesięcy. Pleśń, wybrzuszona nakrętka albo pęcherzyki unoszące się w słoiku oznaczają, że sos trzeba wyrzucić.
Maspindzeli Travel, Tbilisi · prywatne wycieczki i lekcje gotowania w Gruzji · maspindzeli.ge · WhatsApp +995 598 74 74 54 · hello@maspindzeli.ge








