- Architektura gruzińska słynie przede wszystkim z kamiennych cerkwi: budowli na planie krzyża, zwieńczonych jednym wysokim bębnem i spiczastym stożkowym dachem, wznoszonych głównie między VI a XIII wiekiem.
- Niemal każdą cerkiew, którą zobaczysz, wyjaśniają trzy formy: wczesna bazylika, czteroapsydowy typ Dżwari z ok. 600 r. i cerkiew krzyżowo-kopułowa, która do X wieku stała się normą.
- Szczyt przypadł na XI wiek: powstały wtedy katedra Bagrata, Sweti Cchoweli, Alawerdi, Samtawisi i Nikorcminda, których zewnętrzne ściany zdobią rzeźbione krzyże, arkady i sceny figuralne.
- Poza cerkwiami warto zobaczyć skalne miasta Wardzię i Uplisciche, wieże obronne Swanetii i Chewsuretii, rzeźbione drewniane balkony Starego Tbilisi i kilka śmiałych budowli radzieckiego modernizmu.
- Wstęp do czynnych cerkwi jest bezpłatny, jeśli ramiona i kolana są zakryte, a kobiety mają chustę na głowie; w 2026 r. bilet do Wardzi i do Uplisciche kosztuje po ok. 15 GEL (ok. 5 €).
Architektura gruzińska to przede wszystkim kamienne cerkwie: zwarte budowle na planie krzyża, każda z jednym wysokim bębnem i spiczastym stożkowym dachem. Stoją na wzgórzach, na otoczonych murem dziedzińcach i w górskich wsiach w całym kraju. Większość najważniejszych powstała między VI a XIII wiekiem i niemal wszystkie wciąż są czynne. Wokół nich znajdziesz miasta wykute w skałach, wsie z wieżami wznoszonymi w obronie przed najeźdźcami i rzeźbione drewniane balkony Starego Tbilisi.
Ten poradnik powstał z myślą o podróżnych, nie o architektach: opisuje trzy typy cerkwi, złoty wiek XI stulecia i najpiękniejsze rzeźby, a dalej skalne miasta, wieże, XIX-wieczne ulice Tbilisi i jego radzieckie budowle. W tabeli zebraliśmy 12 budowli, dla których warto przejechać cały kraj, a ostatnie rozdziały dotyczą stroju, biletów i planowania trasy. Jedna uwaga co do nazw: chodzi o Gruzję na Kaukazie, a nie o XVIII-wieczny brytyjski styl georgiański.
Architektura gruzińska w skrócie: okresy i style
Dwór królewski Kartlii przyjął chrześcijaństwo w latach 30. IV wieku i od tamtej pory budowa cerkwi kształtuje gruziński krajobraz. Najeźdźcy i trzęsienia ziemi wiele zniszczyli, a jednak wciąż stoją setki średniowiecznych cerkwi, z których wiele przez stulecia łatano i przykrywano nowymi dachami. Ta oś czasu pokazuje, co faktycznie zobaczysz.
| Okres | Daty | Co budowano | Gdzie zobaczyć |
|---|---|---|---|
| Przed chrystianizacją i w jej czasie | Od I tysiąclecia p.n.e. do IV wieku | Sale wykute w skale, świątynie i warowne miasta | Uplisciche, fundamenty Narikali |
| Okres wczesnochrześcijański | IV–VI wiek | Bazyliki, w tym typowo gruzińska bazylika trzech cerkwi | Katedra Sioni w Bolnisi, Anczischati, Nekresi, Urbnisi |
| Typ Dżwari | Koniec VI i VII wiek | Cerkwie czteroapsydowe z centralną kopułą | Dżwari, Ateni Sioni |
| Kształtuje się cerkiew krzyżowo-kopułowa | VII–X wiek | Kopuły wsparte na wolno stojących filarach; wydłużone plany krzyża | Kumurdo w Dżawachetii; Oszki i Iszchani na terenie dzisiejszej Turcji |
| Złoty wiek | Od XI do początku XIII wieku | Duże katedry krzyżowo-kopułowe z rzeźbionymi fasadami; monastyry i akademie; Wardzia | Katedra Bagrata, Sweti Cchoweli, Alawerdi, Samtawisi, Nikorcminda, Gelati |
| Późne średniowiecze | XIII–XVIII wiek | Mniejsze cerkwie, dzwonnice, zamki i wsie z wieżami | Gergeti, Ananuri, Ushguli, Szatili, Gremi |
| Tbilisi w czasach carskich | XIX wiek i początek XX wieku | Domy z balkonami, rezydencje kupców, gmachy publiczne w stylu historyzmu | Stare Tbilisi, Sololaki, Aleja Rustawelego |
| Okres radziecki i współczesność | Od 1921 r. do dziś | Klasycyzm epoki stalinowskiej, betonowy modernizm, nowe katedry | Ministerstwo Budowy Dróg, pomnik Kroniki Gruzji, Sameba |
Pierwsze gruzińskie cerkwie: bazyliki i typ Dżwari
Bazyliki, IV–VI wiek
Najstarsze cerkwie były bazylikami: prostokątnymi salami pod dwuspadowym dachem, często podzielonymi filarami na nawę główną i dwie nawy boczne. Katedra Sioni w Bolnisi, ok. 60 km na południowy zachód od Tbilisi, zbudowana w latach 478–493, to jedna z najstarszych zachowanych dużych bazylik, a jej datowane inskrypcje są kluczowym świadectwem wczesnych dziejów alfabetu gruzińskiego. W stolicy najstarszą wciąż stojącą cerkwią jest VI-wieczna bazylika Anczischati.
Gruzja wypracowała też własną odmianę: bazylikę trzech cerkwi. Zamiast rzędów kolumn są tu pełne ściany, więc każda nawa boczna staje się wąską kaplicą z osobnym wejściem, obejmującą główną salę. Znany przykład zachował się w Nekresi, na zalesionym zboczu nad Doliną Alazani.
Typ Dżwari: cztery apsydy i kopuła, ok. 600 r.
Mniej więcej w latach 590–605 władcy Kartlii wznieśli na skale (656 m n.p.m.) naprzeciw Mcchety cerkiew Dżwari; jej nazwa znaczy po prostu „krzyż”. Plan świątyni to tetrakonchos: kwadratowy środek pod kopułą, z którego na każdą stronę otwiera się zaokrąglona apsyda. W każdym narożniku głęboka nisza o rzucie trzech czwartych koła prowadzi do małego bocznego pomieszczenia, a kopuła opiera się na ścianach za pośrednictwem trzech rzędów tromp, czyli niewielkich łuków, które zamieniają kwadrat w koło.
Budowniczowie kopiowali ten plan tak wiernie, że historycy mówią o typie Dżwari. Cerkiew Ateni Sioni koło Gori niemal dokładnie powtarza jego proporcje, naśladują go też Martvili w Megrelii i jedna z cerkwi Starej Szuamty nad Telavi, a w Armenii do tej samej rodziny należy świątynia św. Hripsime w Wagharszapacie, ukończona w 618 r.
Czym jest cerkiew krzyżowo-kopułowa? Jak zbudowana jest gruzińska cerkiew
W VII wieku, poczynając od Cromi w Wewnętrznej Kartlii, budowniczowie zaczęli opierać kopułę na wolno stojących filarach, co otworzyło przestrzeń pod nią. Pod koniec X wieku w monastyrach Tao-Klardżetii (ziem gruzińskich leżących dziś w północno-wschodniej Turcji), takich jak Oszki, oraz w Kumurdo w Dżawachetii (964) klasyczna gruzińska cerkiew krzyżowo-kopułowa była już w pełni ukształtowana, a nowe cerkwie wciąż powielają ten wzór.
Niemal każda cerkiew, do której wejdziesz, jest jego odmianą. Sześć rzeczy, na które warto zwrócić uwagę:
- Krzyż wpisany w prostokąt: cztery ramiona, z których zachodnie jest zwykle najdłuższe, a narożniki wypełniają małe pomieszczenia.
- Jedna kopuła nad skrzyżowaniem ramion, wsparta na wysokim okrągłym lub wielobocznym bębnie z oknami, często dwunastoma.
- Stożkowy lub ostrosłupowy dach nakrywający bęben. Krzywizna kopuły zawsze pozostaje ukryta pod dachem, stąd ostry, namiotowy zarys gruzińskich cerkwi.
- Dwie głębokie trójkątne nisze w ścianie wschodniej, wyznaczające miejsce, w którym apsyda ołtarzowa styka się z bocznymi pomieszczeniami.
- Ślepe arkady: płytkie łuki na smukłych parach kolumienek, biegnące wzdłuż fasad, z rzeźbionymi opaskami wokół okien, a na ścianie wschodniej często z dużym krzyżem.
- Późniejsze dodatki: dzwonnica, od XIII wieku często budowana nad bramą, i mur obronny wokół dziedzińca cerkiewnego.
W środku nie ma ławek. Wierni stoją, zapalają cienkie świece z wosku pszczelego i całują ikony, a ołtarz znajduje się we wschodniej apsydzie, za przegrodą ołtarzową. Gołe kamienne ściany, które dziś widzisz, były kiedyś pokryte malowidłami od posadzki aż po kopułę.
Złoty wiek: katedra Bagrata, Sweti Cchoweli, Alawerdi, Samtawisi i Gelati
Na początku XI wieku większość ziem gruzińskich zjednoczył pod jedną koroną Bagrat III, a w ciągu mniej więcej trzydziestu lat nowe królestwo wzniosło katedry, które do dziś wyznaczają kanon architektury gruzińskiej. Dawid IV Budowniczy, a później królowa Tamara kontynuowali to dzieło w XII wieku, fundując monastyry, akademie i skalne miasto Wardzię.
- Katedra Bagrata, Kutaisi (1003)
Inskrypcja w posadzce podaje rok 1003, a katedra nosi imię Bagrata III. Żołnierze osmańscy zburzyli kopułę w 1692 r. i przez blisko trzy stulecia świątynia stała bez dachu, aż do pełnej odbudowy w 2012 r., po której UNESCO skreśliło ją z listy światowego dziedzictwa (2017). Porównaj zwietrzałe stare bloki kamienia z ostro ciosanymi nowymi. - Katedra Sweti Cchoweli, Mccheta (1010–1029)
Najważniejsza cerkiew Gruzji, długa na ok. 58 m, wzniesiona przez architekta Arsukisdzego na miejscu bazyliki z V wieku. Jego imię wyryto obok płaskorzeźby dłoni trzymającej węgielnicę, wysoko na fasadzie północnej; legenda, że architektowi odcięto rękę, nie ma potwierdzenia w źródłach. Kopuła pochodzi z XV-wiecznej przebudowy, a mur z wieżami – z 1787 r. - Monastyr Alawerdi, Kachetia (początek XI wieku)
Król Kachetii Kwirike III zbudował tę katedrę wysoką na ok. 55 m; była najwyższą cerkwią w Gruzji, dopóki w 2004 r. nie otwarto soboru Trójcy Świętej (Sameba) w Tbilisi. Ściany są gładkie, a całe wrażenie robią wysokość i samotne położenie wśród winnic Doliny Alazani. - Katedra w Samtawisi, Wewnętrzna Kartlia (1030)
Mniejsza katedra ok. 45 km na zachód od Tbilisi, dzieło architekta imieniem Hilarion. Jej fasada wschodnia na dwa stulecia wyznaczyła wzór: dwie głębokie nisze, okno w ozdobnym obramieniu z podwójnego rombu i duży rzeźbiony krzyż nad nim, a całość spinają arkady. - Monastyr Gelati koło Kutaisi (od 1106 r.)
Dawid IV Budowniczy założył go jako monastyr i akademię, a jego grób znajduje się pod bramą po stronie południowej. W apsydzie głównej cerkwi mozaika na złotym tle z początku XII wieku przedstawia Matkę Bożą z Dzieciątkiem w otoczeniu dwóch archaniołów. Od 1994 r. Gelati jest na liście światowego dziedzictwa UNESCO.
Nasza „Pielgrzymka po prawosławnej Gruzji” w ciągu tygodnia prowadzi do katedry Sweti Cchoweli, Dżwari, Alawerdi, cerkwi Ateni Sioni, katedry Bagrata i Gelati, z przewodnikiem mówiącym w twoim języku, który objaśni zarówno architekturę, jak i liturgię. To prywatna wycieczka objazdowa dla grupy dowolnej wielkości, w wybranym przez ciebie terminie.
Rzeźbione fasady i płaskorzeźby: Nikorcminda, Ateni Sioni i Dżwari
Gruzińscy budowniczowie traktowali zewnętrzne ściany cerkwi jak pole dla rzeźby, w znacznie większym stopniu niż większość ówczesnych budowniczych bizantyjskich, którzy skupiali się na wnętrzu.
- Dżwari, ok. 600 r.
Płaskorzeźby na wschodniej apsydzie przedstawiają fundatorów klęczących przed Chrystusem, z wyrytymi obok imionami, a nad drzwiami południowymi dwa anioły podtrzymują krzyż. - Ateni Sioni, VII wiek
Ok. 10 km na południe od Gori, w dolinie Tany. Na ścianie zachodniej elegancko ubrany jeździec przeszywa strzałą szyję jelenia, a dwa inne jelenie patrzą na to z przerażeniem; nad drzwiami północnymi dwa jelenie piją z jednej sadzawki, co często odczytuje się jako obraz wiernych czerpiących z jednego źródła. - Nikorcminda, 1010–1014
Na południe od Ambrolauri w Raczy, najbogaciej rzeźbiona ze wszystkich. Fasady pokrywają całe sceny narracyjne, m.in. Przemienienie Pańskie, Sąd Ostateczny i Podwyższenie Krzyża Świętego, a do tego konni święci Jerzy i Teodor oraz zwierzęta, zarówno prawdziwe, jak i fantastyczne. Rzeźbione obramienia i arkady otaczają bęben z dwunastoma oknami. Cerkiew odrestaurowano po trzęsieniu ziemi w Raczy w 1991 r. - Cugrugaszeni i Pitareti, początek XIII wieku
Dwie cerkwie z czasów panowania Jerzego IV Laszy w Dolnej Kartlii, w których spleciony ornament geometryczny i roślinny wypełnia niemal każde okno, portal i bęben. Z katedry Sioni w Bolnisi do Cugrugaszeni dojedziesz szybko; Pitareti leży w zalesionym wąwozie i wymaga więcej czasu.
Freski i mozaiki w skrócie
Dym, wilgoć i bielenie przyćmiły wiele malowanych wnętrz. Warto odszukać złotą mozaikę w Gelati; XI-wieczny cykl w Ateni Sioni w odcieniach błękitu, szarości i fioletu; portret królowej Tamary, namalowany za jej panowania, w Wardzi i Kincwisi; cykl z końca XIV wieku, dzieło malarza Damianego, w Ubisie; nakładające się warstwy malowideł w cerkwi Lamaria w Ushguli oraz malowidła w jaskiniach Dawit Garedży. Lampa błyskowa nie jest tu mile widziana.
Skalne miasta i monastyry wykute w skale: Uplisciche, Wardzia i Dawit Garedża
Tam, gdzie skała była dość miękka, Gruzini zamiast budować, drążyli w niej pomieszczenia. Trzy miejsca pokazują, jak daleko się w tym posunęli.
- Uplisciche koło Gori
Miasto wykute w piaskowcowym grzbiecie nad Kurą (Mtkvari), ok. 10 km na wschód od Gori, zamieszkane od I tysiąclecia p.n.e. Jego sale, ulice i teren pogańskiej świątyni pochodzą sprzed chrześcijaństwa; niektóre stropy wyrzeźbiono na podobieństwo drewnianych belek. Szczyt wieńczy mała ceglana bazylika. Miasto opustoszało po najazdach mongolskich. Bilet w 2026 r. kosztuje ok. 15 GEL (ok. 5 €). - Wardzia, Samcche-Dżawachetia
Budowę zaczęto za Jerzego III w latach 50. XII wieku, a jego córka Tamara ukończyła ją ok. 1200 r. jako warowny monastyr z setkami pomieszczeń na kilku poziomach urwiska nad Kurą. Trzęsienie ziemi w 1283 r. oderwało zewnętrzną warstwę skały, więc pomieszczenia ukryte niegdyś we wnętrzu góry otwierają się dziś na dolinę. W cerkwi Zaśnięcia Matki Bożej zachowały się malowane portrety Jerzego III i Tamary. Bilet w 2026 r. kosztuje ok. 15 GEL (ok. 5 €); od obrywu skalnego w maju 2026 r. zamknięta jest niewielka część kompleksu. Pobliski zespół Wanis Kwabebi jest o cztery stulecia starszy, ale od 2018 r. pozostaje zamknięty dla zwiedzających; jego jaskinie oglądasz z drogi. - Dawit Garedża, Kachetia
Święty Dawid osiadł w VI wieku na tej półpustyni przy granicy z Azerbejdżanem, a jego uczniowie wykuli we wzgórzach cele, kaplice i refektarze. Wstęp do głównego monastyru, Ławry, jest bezpłatny. Powyżej, w jaskiniach Udabno, zachowały się malowidła ścienne z XI–XIII wieku; zasady dostępu do nich zmieniają się z dnia na dzień, więc po przyjeździe zapytaj o nie na miejscu.
Swańskie wieże, wsie Chewsurów i Ananuri: architektura obronna Gruzji
W wysokich dolinach Kaukazu, daleko od władzy królewskiej, rodziny same troszczyły się o swoją obronę.
Swańskie wieże
Swańska wieża to kwadratowy kamienny słup o czterech lub pięciu kondygnacjach, rzadko sześciu, wysoki na ok. 20–30 m, lekko zwężający się ku najwyższej kondygnacji, w której pod dwuspadowym dachem z łupku są otwory dla łuczników. Wejście umieszczano kilka metrów nad ziemią, a prowadziła do niego drabina, którą można było wciągnąć do środka. Rodziny mieszkały obok, w machubi – dwukondygnacyjnym domu, którego parter zimą dzielili ludzie i zwierzęta – a w czasie napaści i krwawej zemsty chroniły się w wieży. Wieże te budowano przez jakieś dziewięćset lat, mniej więcej od IX do XVIII wieku.
Najgęściej stoją w starych dzielnicach Mestii i w czterech wsiach Ushguli, gdzie zachowało się ich do ok. 30, w większości w Czażaszi, rdzeniu obiektu UNESCO Górna Swanetia, wpisanego na listę w 1996 r. Jeśli chcesz wejść na wieżę, dom-muzeum Margianich w Mestii wpuszcza na dach swojej wieży; zwykle jest otwarty mniej więcej w godz. 10:00–18:00, w poniedziałki zamknięty (2026).
Chewsuretia i Tuszetia
Na północny wschód od Kazbegi Chewsurowie umacniali całe wsie. Szatili w wąwozie Argunu, za przełęczą Datwisdżwari (2676 m n.p.m.), to ok. 60 domów-wież, które zrosły się w jedną kamienną bryłę na zboczu. Muco, ok. 12 km dalej, na grani na wysokości 1880 m n.p.m., jest odbudowywane od 2004 r., a w 2019 r. otrzymało nagrodę Europa Nostra. W Tuszetii wieże Keselo nad Omalo pochodzą z lat 30. XIII wieku, kiedy mieszkańcy chronili się w nich przed Mongołami. Te drogi są otwarte tylko latem, więc zanim zaplanujesz trasę, sprawdź ich stan.
Ananuri i inne zamki
Ananuri, ok. 70 km na północ od Tbilisi przy Gruzińskiej Drodze Wojennej, było siedzibą erystawów, czyli książąt Aragwi. W obrębie murów stoją kwadratowa wieża Szeupowari, starsza ceglana cerkiew i większa cerkiew z 1689 r., na której południowej ścianie widnieje rzeźbiony krzyż, z którego wyrastają winorośle. Narikala, Chertwisi, Rabati i Gremi to inne zamki, przy których warto się zatrzymać.
Darbazi: wiejski dom
Tradycyjny dom wschodniej i południowej Gruzji, darbazi, wkopywano częściowo w zbocze i przykrywano drewnianą kopułą z bali układanych w coraz mniejsze, schodkowo cofnięte wieńce, zwieńczoną otworem, przez który uchodził dym i wpadało światło dzienne. Do kilku takich domów wejdziesz w Muzeum Etnograficznym na wolnym powietrzu w Tbilisi, niedaleko Jeziora Żółwiego.
Balkony Tbilisi, podwórka i XIX-wieczne miasto
W 1795 r. Tbilisi spaliła perska armia, którą dowodził Agha Mohammad Chan, dlatego większość Starego Miasta, po którym dziś spacerujesz, powstała w XIX wieku, pod panowaniem rosyjskim. Budowniczowie łączyli zwyczaje miejscowe, perskie i europejskie, a znakiem rozpoznawczym miasta stał się rzeźbiony drewniany balkon.
Balkony zwieszają się z ceglanych domów w uliczkach dzielnic Kala i Betlemi oraz nad nadrzecznymi urwiskami; mają ażurowe kratki i wycinane ornamenty, często są też malowane. Wiele z nich później przeszklono i zamieniono w zamknięte galerie zwane szuszabandi. Za fasadami od strony ulicy kryją się podwórka, które mieszkańcy Tbilisi nazywają włoskimi: wspólne dziedzińce otoczone drewnianymi galeriami, z kręconymi żelaznymi schodami, sznurami do suszenia prania i winoroślą. Betlemi było obszarem pilotażowym programu „Ocalić Stare Tbilisi”, uruchomionego w 1998 r.
W Abanotubani niskie ceglane kopuły nakrywają łaźnie siarkowe, a łaźnia Orbeliani ma fasadę w stylu perskim, wyłożoną niebieskimi kafelkami. Wyżej, w Sololaki, XIX-wieczne rezydencje kupieckie skrywają sienie z malowanymi sufitami, witrażami i żeliwnymi schodami. Przy Alei Rustawelego, reprezentacyjnej ulicy carskiego Tyflisu, stoją pseudomauretański Teatr Opery i Baletu (odbudowany w 1896 r.) i cerkiew Kaszweti (1904–1910), którą niemiecki architekt Leopold Bielfeld wzorował na Samtawisi. Sobór Sameba, konsekrowany w 2004 r., posługuje się średniowiecznym językiem form cerkwi krzyżowo-kopułowej w ogromnej skali.
Na naszej wycieczce „Tbilisi w jeden dzień: prywatny spacer z przewodnikiem” zobaczysz łaźnie, Narikalę, uliczki z balkonami i malowane sienie Sololaki – w wersji całodniowej albo czterogodzinnej.
Radziecki modernizm: Ministerstwo Budowy Dróg i pomnik Kroniki Gruzji
Władza radziecka (1921–1991) pozostawiła okazałe klasycystyczne gmachy z gruzińskim ornamentem, takie jak parlament przy Alei Rustawelego (1933–1953), oraz sanatoria uzdrowiska Tskaltubo koło Kutaisi. Później przyszedł czas na śmiały betonowy modernizm.
Najbardziej znany jest dawny gmach Ministerstwa Budowy Dróg przy ul. Gagarina 29a, ukończony w 1975 r. według projektu Giorgiego Czachawy i Zuraba Dżalaganii. Pięć dwukondygnacyjnych brył ułożono na krzyż na trzech betonowych trzonach, z których najwyższy ma 18 kondygnacji, dzięki czemu większa część zbocza pod spodem pozostała wolna; architekci nazwali tę ideę metodą „miasta w przestrzeni” (Space City). Bank of Georgia kupił budynek w 2007 r. na swoją centralę i w tym samym roku wpisano go do rejestru zabytków kultury Gruzji. Mieszczą się w nim biura, więc oglądasz go z ulicy. Inne przykłady to połączone napowietrznymi kładkami bloki mieszkalne na płaskowyżu Nucubidze (1974–1976) i Pałac Rytuałów, pałac ślubów ukończony w 1985 r.
Na wzgórzu nad Morzem Tbiliskim, czyli Zbiornikiem Tbiliskim, stoi pomnik Kroniki Gruzji autorstwa Zuraba Ceretelego, którego budowę rozpoczęto w 1985 r. i nigdy w pełni nie ukończono: 16 kolumn o wysokości 30–35 m, z królami, królowymi i bohaterami w górnej części i scenami z życia Chrystusa w dolnej. Wstęp jest bezpłatny, a najpiękniej jest tu przed zachodem słońca. Opinie o budowlach z czasów radzieckich są w Gruzji podzielone: niektóre wpisano na listę zabytków, inne przebudowano lub zburzono.
12 najważniejszych budowli architektury gruzińskiej i gdzie je znaleźć
Tych dwanaście budowli opowiada całą historię. Każda nazwa prowadzi do naszej strony o danym miejscu, z dojazdem, godzinami otwarcia i atrakcjami w okolicy.
| Budowla (nasza strona o miejscu) | Wiek | Styl | Region | Dlaczego warto |
|---|---|---|---|---|
| Katedra Sioni w Bolnisi | V w. (478–493) | Bazylika | Dolna Kartlia | Najstarsza cerkiew z datowaną inskrypcją budowlaną; wczesne pismo gruzińskie |
| Monastyr Dżwari | Przełom VI i VII w. | Tetrakonchos, typ Dżwari | Mccheta-Mtianetia | Wzór dla całej rodziny cerkwi; widok na dwie rzeki |
| Cerkiew Ateni Sioni | VII w.; freski XI w. | Typ Dżwari | Wewnętrzna Kartlia | Płaskorzeźby z polowaniem na jelenie i piękny cykl fresków |
| Katedra Bagrata | XI w. (1003); odbudowa 2012 | Krzyżowo-kopułowa | Imeretia | Sama skala i spór o odbudowę |
| Katedra w Nikorcmindzie | XI w. (1010–1014) | Krzyżowo-kopułowa | Racza | Jedne z najbogatszych rzeźb figuralnych w Gruzji |
| Katedra Sweti Cchoweli | XI w. (1010–1029) | Krzyżowo-kopułowa | Mccheta-Mtianetia | Katedra narodowa, groby królewskie, dłoń architekta |
| Katedra w Samtawisi | XI w. (1030) | Krzyżowo-kopułowa | Wewnętrzna Kartlia | Klasyczna rzeźbiona fasada wschodnia |
| Monastyr Alawerdi | XI w. | Krzyżowo-kopułowa | Kachetia | Ok. 55 m kamienia wśród winnic |
| Monastyr Gelati | XII w. (od 1106) | Monastyr i akademia | Imeretia | Złota mozaika w apsydzie; obiekt UNESCO |
| Wardzia | XII w. | Skalny monastyr | Samcche-Dżawachetia | Setki pomieszczeń w urwisku; portret Tamary |
| Ushguli | Budowane przez stulecia, mniej więcej IX–XVIII w. | Swańskie wieże obronne | Swanetia | Wsie z wieżami pod Szcharą; na liście UNESCO od 1996 |
| Stare Tbilisi (Kala) | Głównie XIX w. | Domy z balkonami, podwórka, łaźnie | Tbilisi | Rzeźbione balkony i włoskie podwórka |
Jak połączyć je w jedną podróż
- Mccheta: Dżwari i Sweti Cchoweli, ok. 30 min od Tbilisi; pół dnia.
- Na zachód główną trasą: Samtawisi, potem Uplisciche i Ateni Sioni (oba miejsca ok. 10 km od Gori); jeden długi dzień.
- Na południe od Tbilisi: katedra Sioni w Bolnisi i Cugrugaszeni razem z Dmanisi; cały dzień.
- Kutaisi: katedra Bagrata w mieście, Gelati ok. 20 min dalej; do Nikorcmindy jedzie się ok. 2 godz. w jedną stronę, więc połącz ją z noclegiem w Raczy.
- Kachetia: Alawerdi, ok. 20 km na północny zachód od Telavi, a w pobliżu Ikalto, Nekresi i Gremi.
- Południowy zachód: Wardzia z Chertwisi i Rabati, z bazą w Borjomi lub Achalciche.
- Swanetia: na Mestię i Ushguli potrzeba co najmniej dwóch nocy.
„Cała Gruzja”, nasza 11-dniowa prywatna wycieczka objazdowa, łączy wiele z tych miejsc: Dżwari, Sweti Cchoweli, Ananuri, Uplisciche, Wardzię, katedrę Bagrata, Gelati oraz wieże Mestii i Ushguli. Termin i wielkość grupy wybierasz ty.
Zwiedzanie gruzińskich cerkwi: strój, bilety i zdjęcia
- Strój: wszyscy zakrywają ramiona i kolana; kobiety wkładają też chustę na głowę i długą spódnicę, a mężczyźni zdejmują nakrycie głowy. W dużych cerkwiach przy wejściu można pożyczyć chustę, w wiejskich często nie, więc miej własną.
- Bilety: wstęp do czynnych cerkwi i monastyrów jest bezpłatny. Płaci się w obiektach muzealnych, np. w 2026 r. po ok. 15 GEL (ok. 5 €) za Uplisciche i Wardzię oraz ok. 10 GEL (ok. 4 €) za Muzeum Historii i Etnografii Swanetii.
- Godziny otwarcia: większość cerkwi otwiera się mniej więcej o 08:00 lub 09:00 i zamyka między ok. 18:00 a 20:00. Niewiele z nich podaje godziny, więc nie zostawiaj ważnej cerkwi na zmierzch.
- Nabożeństwa: liturgie w sobotę wieczorem i w niedzielę rano są długie i zatłoczone. Stań cicho z tyłu, nie chodź po cerkwi i nie rób zdjęć.
- Zdjęcia: w wielu cerkwiach można fotografować bez lampy błyskowej, niektóre monastyry tego zabraniają; zapytaj tam, gdzie sprzedaje się świece.
- Zachowanie: mów cicho, nie dotykaj fresków i nigdy nie wchodź za przegrodę ołtarzową.
Architektura gruzińska: najczęstsze pytania
Z czego słynie architektura gruzińska?
Przede wszystkim ze średniowiecznych kamiennych cerkwi z jednym wysokim bębnem pod stożkowym dachem, często z rzeźbionymi fasadami, budowanych głównie między VI a XIII wiekiem. Podróżni przyjeżdżają tu też, by zobaczyć monastyry wykute w skałach, takie jak Wardzia, kamienne wsie z wieżami w wysokim Kaukazie i rzeźbione drewniane balkony Starego Tbilisi.
Czy architektura gruzińska to to samo co brytyjski styl georgiański?
Nie. W Wielkiej Brytanii styl georgiański to klasycystyczne szeregowce i kamienice miejskie budowane mniej więcej w latach 1714–1830, za panowania królów o imieniu Jerzy. Architektura Gruzji, kraju na Kaukazie, to niezwiązana z nim tradycja, skupiona na budowie cerkwi, która zaczęła się w IV wieku.
Co to jest cerkiew krzyżowo-kopułowa?
To cerkiew zbudowana na planie krzyża, zwykle wpisanego w prostokąt, z jedną kopułą wspartą na bębnie w miejscu skrzyżowania ramion. W Gruzji bęben stoi zazwyczaj na wolno stojących filarach, a kopuła kryje się pod stożkowym lub ostrosłupowym dachem. Ta forma rozwinęła się między VII a X wiekiem i jest stosowana do dziś.
Czym gruzińskie cerkwie prawosławne różnią się od rosyjskich i greckich?
Gruzińskie cerkwie są zwykle z ciosanego kamienia i wieńczy je jeden wysoki bęben ze stożkowym dachem, a nie cebulaste kopuły jak w Rosji czy zaokrąglone kopuły jak w wielu cerkwiach greckich. Mają też znacznie więcej rzeźby na zewnątrz: rzeźbione krzyże, arkady i sceny figuralne.
Jaka jest najstarsza cerkiew w Gruzji?
Najstarszą cerkwią z datowaną inskrypcją budowlaną jest katedra Sioni w Bolnisi w Dolnej Kartlii, zbudowana w latach 478–493. Odkopane bazyliki w Nekresi w Kachetii są starsze, ale zachowały się z nich głównie fundamenty. Najstarszą zachowaną cerkwią Tbilisi jest bazylika Anczischati z VI wieku.
Do czego służyły swańskie wieże?
Były rodzinnymi schronieniami. Ludzie mieszkali w domu obok wieży, a w czasie napaści lub krwawej zemsty wchodzili do niej przez drzwi kilka metrów nad ziemią i wciągali za sobą drabinę. Najwięcej wież stoi w Mestii i Ushguli.
Jaka jest najwyższa cerkiew w Gruzji?
Sobór Trójcy Świętej (Sameba) w Tbilisi, konsekrowany w 2004 r. Wcześniej rekord należał do XI-wiecznej katedry Alawerdi w Kachetii, wysokiej na ok. 55 m.
Gdzie w Tbilisi zobaczyć rzeźbione balkony?
W uliczkach Starego Miasta w dzielnicach Kala i Betlemi, na domach stojących na nadrzecznym urwisku w pobliżu mostu Metechi oraz w Sololaki. Najspokojniej jest rano, a przez otwarte bramy widać ukryte za nimi wspólne włoskie podwórka.











































