Kultura

Gruzińska supra: uczta, toasty i tamada

Widok z góry na stół z chinkali, chaczapuri, pchali, czerwonym winem i owocamiZdjęcie: georgia.travel
Spis treści
Najważniejsze w skrócie
  • Supra to tradycyjna gruzińska uczta, którą prowadzi mistrz toastów zwany tamadą; świąteczna supra to keipi, a uczta żałobna po pogrzebie to kelechi.
  • Wino pije się tylko po toaście, a toasty następują w luźnej tradycyjnej kolejności i zwykle zaczynają się od toastu za pokój albo za Boga oraz za powód spotkania.
  • Gaumarjos („zwycięstwo dla ciebie”) to gruzińskie „na zdrowie”. Alawerdi oznacza, że tamada przekazuje toast innemu gościowi, który ma go rozwinąć.
  • Większość toastów wystarczy uczcić łykiem, a jeśli nie pijesz, wystarczy na początku grzecznie to wyjaśnić. Toasty wznosi się winem, nigdy piwem.
  • Na suprę możesz trafić w rodzinnych pensjonatach i winiarniach, podczas jesiennego winobrania albo na wycieczce, która ma ją w programie.

Gruzińska supra to tradycyjna uczta: długi stół zastawiony jedzeniem i winem, a przez cały wieczór prowadzi go mistrz toastów zwany tamadą, który wznosi toast za toastem. Pije się wtedy, gdy pada toast, a nie kiedy przyjdzie ci ochota. Przemowy liczą się tak samo jak jedzenie. Supry towarzyszą weselom, chrzcinom, winobraniu i pogrzebom, ale rodzina zastawi stół także wtedy, gdy po prostu przyjechali przyjaciele. Dla przyjezdnego miejsce przy takim stole to najkrótsza droga, by poznać gruzińskie życie od środka, a taki wieczór onieśmiela dużo mniej, kiedy wiesz, jak przebiega.

W tym poradniku wyjaśniamy, czym różnią się dwa rodzaje supry, jak wybiera się tamadę i na czym polega jego rola, w jakiej kolejności zwykle wznosi się toasty, czym jest alawerdi i róg do picia oraz jakie pieśni i dania spotkasz przy stole. Piszemy też o praktycznej stronie: jak rozłożyć siły, jak odmówić, nikogo nie urażając, dlaczego nikt nie wznosi toastu piwem i jak samemu trafić na suprę. Maspindzeli znaczy po gruzińsku „gospodarz”, a my sami zasiadaliśmy przy bardzo wielu takich stołach, i jako goście, i jako gospodarze.

Czym jest gruzińska supra?

Supra to po gruzińsku dosłownie „obrus” – słowo zapożyczone z perskiego sofre, czyli płótna rozkładanego do posiłku. Z czasem nazwa przeszła z obrusu na całą ucztę, którą na nim podawano. Suprą może być dziesięciu krewnych w kuchni, trzysta osób w sali weselnej albo obrus rozłożony na trawie. O tym, że to supra, decyduje jej struktura. Zawsze jest tamada, toasty następują w przyjętej kolejności, a wieczór, który może trwać cztery, sześć godzin albo jeszcze dłużej, toczy się w rytmie przemów, pieśni i kolejnych dań.

Gruzini rozróżniają dwa rodzaje supry. Keipi to radosna uczta z okazji wesela, urodzin, imienin, chrzcin, świąt i zakończenia winobrania. Kelechi to uczta żałobna po pogrzebie, powtarzana w późniejsze dni pamięci zmarłego. Każda ma własne słowo na toast. Na keipi wznosi się sadgegrdzelo, dosłownie życzenie długiego życia, a na kelechi toasty nazywają się szesandobari i wznosi się je za duszę zmarłego. W 2017 r. Gruzja wpisała tradycje supry na krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego.

Keipi (supra świąteczna)Kelechi (supra żałobna)
OkazjaWesela, urodziny, chrzciny, święta, winobranie, wizyta przyjaciółPo pogrzebie i w późniejsze dni poświęcone pamięci zmarłego
Nazwa toastuSadgegrdzelo, czyli życzenie długiego życiaSzesandobari, za duszę zmarłego
NastrójGłośno, długo i z mnóstwem śpiewuCicho, powściągliwie i zwykle krócej
KieliszkiStuka się nimi z osobami obokWiele osób nie stuka się kieliszkami; rób to, co reszta stołu
Co robi gośćWłącza się do zabawy, odpowiada na toasty i może zostać poproszony o głosSłucha, pije z umiarem i składa rodzinie kondolencje

Co robi tamada i jak się go wybiera?

Tamada prowadzi stół. Na początku wieczoru gospodarz go wyznacza albo goście wspólnie kogoś wybierają: często starszego krewnego, szanowanego przyjaciela rodziny albo kogoś, kto słynie z pięknych przemów. Na duże wesele rodzina może zaprosić tamadę znanego w całej okolicy. Tradycyjnie tę rolę pełni mężczyzna i na wsi zwykle nadal tak jest, ale w Tbilisi spotkasz już kobiety, które prowadzą toasty z prawdziwym kunsztem.

Dobry tamada potrzebuje bystrego umysłu, dobrej pamięci i mocnej głowy. Wybiera temat każdego toastu i przemawia pierwszy, łącząc poezję, historię rodziny, żarty i filozofię, a przy tym pilnuje tempa, żeby stół ani nie gnał, ani nie stawał w miejscu. Oddaje głos innym gościom, zauważa, kto jeszcze nie mówił, wciąga do rozmowy nieśmiałego nowicjusza i delikatnie ucisza każdego, kto się rozgaduje albo zaczyna kłótnię. Wypija też każdy toast, który wznosi, a o północy wciąż musi mówić z sensem. O to, żeby dzbany krążyły, dba zwykle ktoś młodszy z rodziny.

Postać tamady ma bardzo długą historię. Mały brązowy posążek siedzącego mężczyzny unoszącego róg do picia, znaleziony w Wani w zachodniej Gruzji i datowany mniej więcej na VII wiek p.n.e., powszechnie nazywa się Tamadą, a jego powiększona kopia stoi w Starym Tbilisi.

Tradycyjna kolejność toastów na gruzińskiej suprze

Nie ma dwóch takich samych supr. Kolejność zmienia się w zależności od regionu, rodziny i okazji, a wprawny tamada przestawia ją na bieżąco. Mimo to większość świątecznych stołów ma podobny szkielet.

  1. Pokój albo Bóg
    Wielu mistrzów toastów zaczyna od toastu za pokój albo za Boga, który zgromadził wszystkich przy tym stole.
  2. Powód spotkania
    Potem pije się za samą okazję: nowożeńców, dziecko, nowy rocznik albo przyjaciół, którzy przyjechali z daleka, żeby tu być.
  3. Gospodarze i ich dom
    Rodzinie, która zastawiła stół, dziękuje się razem z jej domem i wszystkimi, którzy gotowali.
  4. Gruzja
    Ojczyzna dostaje osobny toast, często długi i wzruszający.
  5. Rodzice i starsi
    Żyjących rodziców i starsze pokolenie czci się za to, co przekazali młodszym.
  6. Zmarli
    Wspomina się zmarłych krewnych i przyjaciół, często ściszonym głosem, a przy wielu stołach nikt wtedy nie stuka się kieliszkami.
  7. Dzieci i przyszłość
    Po zmarłych przychodzi kolej na młodych: dzieci, wnuki i pokolenia, które dopiero przyjdą na świat.
  8. Matka Boża i święty Jerzy
    Według tradycji Gruzja jest ziemią oddaną w opiekę Matce Bożej, a święty Jerzy to jej najbardziej kochany święty.
  9. Kobiety, miłość i przyjaźń
    Matki, żony i siostry, sama miłość oraz przyjaźń między ludźmi przy stole i między narodami.
  10. Goście
    Za zagranicznych gości pije się zwykle z prawdziwą serdecznością, a potem mogą dostać głos, żeby odpowiedzieć.
  11. Tamada i droga do domu
    Pod koniec ktoś z gości wznosi toast za tamadę, a wieczór często zamyka toast za szczęśliwy powrót do domu.

Każdy toast ma swój mały rytuał. Tamada unosi kieliszek i przemawia, a wszyscy słuchają z uniesionymi kieliszkami, ale jeszcze nie piją. Gdy skończy, pije, a temat wędruje wzdłuż stołu. Kto chce, dodaje kilka słów na ten sam temat, zanim wypije; inni po prostu unoszą kieliszek, mruczą coś na znak zgody i piją. Dopiero gdy temat obejdzie cały stół, tamada przechodzi do następnego. Między toastami jesz, rozmawiasz i dolewasz sąsiadom, ale nie sięgasz po wino z własnej inicjatywy.

Alawerdi, gaumarjos i róg do picia

Gaumarjos, czyli gruzińskie „na zdrowie”

Gaumarjos to słowo, które usłyszysz najczęściej. Znaczy mniej więcej „zwycięstwo dla ciebie” i mówi się je, gdy kieliszki idą w górę. Zwykle odpowiada się gagvimarjos, czyli „zwycięstwo dla nas wszystkich”. Gdy tamada chce, żeby wszyscy opróżnili kieliszki do końca, może zawołać bolomde, czyli „do dna”, choć od przyjezdnych rzadko się tego wymaga, poza najważniejszymi toastami.

Alawerdi, czyli przekazanie toastu

Alawerdi to chwila, w której tamada przekazuje toast komuś innemu. Zwraca się do wybranego gościa po imieniu i mówi alawerdi, a ta osoba musi podjąć temat i rozwinąć go własnymi słowami, zanim wypije. To wyróżnienie, a przyjezdni często je dostają przy toaście za przyjaźń albo za gości. Pochodzenie słowa jest sporne: jedni wywodzą je ze zwrotu turkijskiego lub perskiego oznaczającego „Bóg dał”, inni łączą je z Alawerdi, wielką średniowieczną katedrą w Kachetii.

Kanci, czyli róg do picia

Kanci to wydrążony róg barani, kozi albo byczy, czasem oprawiony w srebro. Wyjmuje się go przy najważniejszych toastach albo podaje honorowemu gościowi. Rogu nie da się postawić na stole tak, żeby się nie wylało, więc to, co się do niego naleje, trzeba wypić za jednym razem. Stare rody na szczególne okazje mogą też wyjąć azarpeszę, płytką srebrną czarkę do picia z długim uchwytem.

Jeśli róg trafi do ciebieOdpowiednio wcześnie i dyskretnie poproś osobę, która nalewa, o naprawdę małą porcję. Przyjęcie rogu i wypicie odrobiny zostanie odebrane znacznie lepiej niż stanowcza odmowa.

Śpiew polifoniczny przy stole

Na dobrej suprze prędzej czy później ktoś zaczyna śpiewać. Gruzińską pieśń ludową śpiewa się na kilka głosów, zwykle na trzy: wiodący głos górny, drugi, który się wokół niego wije, i bas, do którego może dołączyć cały stół. W 2001 r. UNESCO po raz pierwszy ogłosiło gruziński śpiew polifoniczny Arcydziełem Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości, a siedem lat później, w 2008 r., tradycję przeniesiono na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO.

Dwie pieśni powracają raz po raz. Mrawalżamieri, czyli „wiele lat”, to życzenie długiego życia, które często rozbrzmiewa po toaście. Czakrulo, długą i bogato zdobioną kachetyńską pieśń biesiadną, wybrano w 1977 r. na złotą płytę, która poleciała w kosmos na pokładach sond Voyager. Każdy region brzmi inaczej. Pieśni kachetyńskie rozwijają się powoli nad długo wytrzymywanym burdonem. Guryjskie są szybkie i misterne, z jodłującym górnym głosem zwanym krimanczuli. Swańskie brzmią bardziej archaicznie i surowo, a często towarzyszy im taniec w kole.

Jeśli chcesz poznać sakralną stronę tej tradycji, wybierz się na niedzielną liturgię do bazyliki Anczischati w Tbilisi, której chór jest dobrze znany.

Gość jest darem od Boga: na czym polega gruzińska gościnność

Gruzini mają krótkie powiedzenie stumari ghvtisaa, zwykle tłumaczone jako „gość jest darem od Boga”. Wyjaśnia ono wiele z tego, co spotyka przyjezdnych. Nieznajomemu, który zatrzyma się, żeby zapytać o drogę, mogą zaproponować kawę, potem owoce z ogrodu, a potem kieliszek domowego wina. W pensjonacie kolacja bywa obfitsza, niż sugerowałaby cena, a gospodarz może nie chcieć wziąć pieniędzy za dodatkowy dzban. Ulubiona opowieść mówi, że gdy Bóg rozdzielał ziemię między narody, Gruzini się spóźnili, bo ucztowali i wznosili na jego cześć toasty. Zadowolony Bóg dał im zakątek świata, który zostawiał dla siebie.

W praktyce gościnność to niepisana umowa. Gospodarz dba o to, żeby niczego ci nie brakowało: jedzenia, picia, łóżka, bezpieczeństwa i towarzystwa. Twoja rola to przyjmować to z wdziękiem, jeść z apetytem i odwdzięczyć się miłym słowem. Gdy gość wszystkiego odmawia, gospodarz ma poczucie, że zawiódł; ten, kto dobrze zje i wzniesie toast za rodzinę, zrobił dokładnie to, na co liczono.

Nie wszystko jest tu jednak beztroską serdecznością. Tradycyjna supra może oznaczać długie godziny w kuchni dla kobiet z rodziny i nieustanną presję, żeby pić, dlatego wielu młodszych Gruzinów woli dziś mniejsze, swobodniejsze uczty. Naszą firmę nazwaliśmy Maspindzeli, czyli „gospodarz”, bo właśnie tę stronę gruzińskiego życia najbardziej chcemy pokazać naszym gościom – przy stole, przy którym czują się mile widziani, a nie wystawiani na próbę.

Zasady dla gości na suprze: tempo, odmowa i kiedy pić

  • Pij tylko po toaście. Popijanie wina między toastami to drobne uchybienie, ale wodę, sok i lemoniadę możesz pić w każdej chwili.
  • Nikt nie oczekuje, że za każdym razem opróżnisz kieliszek. Jeśli tamada nie zażąda tego przy ważnym toaście, wystarczy łyk, a kieliszek wypełniony do połowy pozwala zachować siły na cały wieczór.
  • Rozłóż siły. Jedz regularnie, zaczynaj powoli i pamiętaj, że toastów może być piętnaście albo dwadzieścia. Domowe wino jest często mocniejsze, niż się wydaje, a czacza, czyli wódka z winogron, jest jeszcze o wiele mocniejsza.
  • Odmawiaj, podając powód. Jeśli nie pijesz, powiedz to wcześnie i po prostu: ze względów zdrowotnych, religijnych albo dlatego, że prowadzisz. Gospodarze prawie zawsze to akceptują, zwłaszcza jeśli przy każdym toaście uniesiesz szklankę soku albo wody.
  • Wznoś toasty winem, nigdy piwem. Według dawnego przesądu piwem wznosi się toasty za wrogów, dlatego piwo pije się do jedzenia, ale nie wznosi się nim toastów, a już na pewno nie za zmarłych.
  • Poczekaj na zaproszenie. Nie wznoś własnego toastu bez zgody tamady; zapytaj go, a zwykle znajdzie dla ciebie chwilę.
  • Zostaw coś na talerzu. Pusty talerz mówi gospodarzowi, że wciąż masz apetyt, więc zaraz zostanie znowu napełniony.
  • Nalewaj innym. Zaproponuj sąsiadowi, że napełnisz jego kieliszek, zanim nalejesz sobie, i wstań do toastu, jeśli ludzie wokół ciebie wstają.
Jak wznieść swój pierwszy toastMów krótko i od siebie. Podziękuj rodzinie, wymieniając gospodarzy z imienia, wspomnij jedną konkretną chwilę z podróży i życz im zdrowia i pokoju, a potem powiedz gaumarjos i wypij. Szczerość liczy się o wiele bardziej niż elokwencja.

Co podaje się na suprze?

Świąteczny stół jest zastawiony, zanim ktokolwiek usiądzie, i powinien być tak pełny, że ledwie widać obrus. Gdy przychodzą kolejne dania, talerze stawia się jeden na drugim. Nie bierz pierwszej fali za cały posiłek, bo gorące dania wnosi się jeszcze przez wiele godzin.

Na stole już na początku

  • Pchali: siekany szpinak, buraki lub por zmieszane z orzechami włoskimi, czosnkiem i ziołami, często z ziarenkami granatu
  • Badridżani nigwzit: plastry smażonego bakłażana zwinięte wokół pasty orzechowej
  • Sałatka z pomidorów i ogórków, czasem z orzechami włoskimi albo kachetyńskim olejem słonecznikowym
  • Ser sulguni i imeretyński, świeże zioła i marynowane dżondżoli
  • Chleb: szoti z glinianego pieca tone na wschodzie albo kukurydziane mczadi na zachodzie
  • Chaczapuri pokrojone w trójkąty

Dania na gorąco w dalszej części wieczoru

  • Mcwadi, czyli wieprzowina lub cielęcina pieczona na szpikulcach nad żarem z pędów winorośli, z sosem śliwkowym tkemali
  • Chinkali, zwłaszcza na ucztach w górach, jedzone rękami
  • Czakapuli, czyli jagnięcina duszona z estragonem i kwaśnymi śliwkami, wiosną
  • Szkmeruli, czyli kurczak w sosie czosnkowo-mlecznym, albo – na Nowy Rok – saciwi, czyli drób w zimnym sosie orzechowym
  • Lobio, czyli fasola długo duszona w glinianym garnku

Wino przynosi się w dzbanach, zwykle z rodzinnych kwewri w Kachetii, a w innych regionach z piwnicy sąsiada. Na koniec podaje się owoce, czurczchelę, czyli orzechy włoskie nawleczone na sznurek i oblane zagęszczonym moszczem winogronowym, a czasem ciasto. W Megrelii spodziewaj się ostrzejszych dań i elardżi, czyli kaszy kukurydzianej ubijanej z serem, a w Raczy szynki i chleba z fasolą.

Jak trafić na gruzińską suprę

Żeby zasiąść przy prawdziwej suprze, nie musisz dostać zaproszenia na wesele, choć wielu podróżnych je dostaje, czasem od ludzi poznanych tego samego popołudnia. Oto pewniejsze sposoby.

  1. Zapytaj w pensjonacie
    Rodzinne pensjonaty, zwłaszcza w Kachetii, Imeretii i w górach, często przygotują ucztę z własnym winem, jeśli poprosisz o to dzień lub dwa wcześniej. Powiedz, że chcesz prawdziwej supry z toastami, a rolę tamady zwykle weźmie na siebie gospodarz albo sąsiad.
  2. Odwiedź rodzinną winiarnię
    Rodziny winiarzy, które mają marani, czyli piwnicę z zakopanymi w ziemi kwewri, po degustacji często zapraszają na długi obiad, a w Kachetii może się z niego zrobić pełna supra już wczesnym popołudniem.
  3. Przyjedź na winobranie
    Rtveli, czyli winobranie, trwa w Kachetii mniej więcej od połowy września do połowy października. Zbiory kończą się ucztą dla całej ekipy, a przyjezdni, którzy pomagali, zasiadają do stołu razem z innymi.
  4. Zaplanuj podróż pod święto
    Wiejskie święta, Tbilisoba w październiku i Alawerdoba, jesienne święto w monastyrze Alawerdi – przy każdej z tych okazji rozstawia się długie stoły.
  5. Zarezerwuj ją w ramach wycieczki
    Nasze wycieczki kulinarne i winobraniowe, które znajdziesz poniżej, obejmują pełną suprę z tamadą i śpiewakami, przygotowaną u rodzin, które dobrze znamy.

Najczęstsze pytania

Co znaczy gaumarjos?

Znaczy „zwycięstwo dla ciebie” i działa jak „na zdrowie”, gdy unosi się kieliszki. Odpowiada się gagvimarjos, czyli „zwycięstwo dla nas”. Usłyszysz je po każdym toaście na suprze i w każdym gruzińskim barze.

Kim jest tamada na gruzińskiej suprze?

Tamada to mistrz toastów, który prowadzi ucztę. Wznosi każdy toast i wybiera jego temat, decyduje, kto zabiera głos, pilnuje tempa i sam wypija każdy toast. Na początku posiłku wyznacza go gospodarz albo wspólnie wybierają go goście.

Czy na gruzińskiej suprze muszę pić?

Nie. Wyjaśnij na początku, że nie pijesz, i do toastów unoś wodę albo sok; większość gospodarzy przyjmie to bez problemu. Jeśli pijesz, wystarczy łyk przy każdym toaście, z wyjątkiem rzadkich toastów, przy których tamada prosi o opróżnienie kieliszka.

Co znaczy alawerdi w gruzińskim toaście?

Alawerdi to przekazanie toastu: tamada oddaje go innemu gościowi, który rozwija ten sam temat własnymi słowami, zanim wypije. Otrzymanie alawerdi to wyraz szacunku, a przyjezdni często je dostają.

Dlaczego Gruzini nie wznoszą toastów piwem?

Toasty wznosi się winem, a dawny przesąd mówi, że piwem pije się tylko za wrogów. Do jedzenia piwo jest w porządku, ale gdy pada toast, unieś wino, wodę albo sok.

Czy turyści mogą wziąć udział w suprze w Gruzji?

Tak. Pensjonaty i rodziny winiarzy przygotują suprę, jeśli poprosisz wcześniej, pobyty na winobraniu we wrześniu i październiku kończą się ucztą, a wycieczki takie jak „Wino i supra” mają w programie pełną suprę z tamadą i śpiewakami.

Czym różni się keipi od kelechi?

Keipi to świąteczna supra z okazji uroczystości, pełna pieśni i toastów za długie życie. Kelechi to cichsza uczta żałobna po pogrzebie, podczas której toasty wznosi się za duszę zmarłego, a wiele osób nie stuka się kieliszkami.

Zespół Maspindzeli

Miejscowi gospodarze i przewodnicy z Tbilisi. Co tydzień jeździmy tymi drogami, a ten poradnik aktualizujemy w każdym sezonie.

Chcesz tak podróżować, ale bez planowania?

Na podstawie tego poradnika przygotujemy prywatną wycieczkę z kierowcą, przewodnikiem i starannie wybranymi hotelami.

WhatsApp +995 598 74 74 54

Napisz do nas na WhatsAppie

Przepisy kuchni gruzińskiej

Gotuj gruzińskie dania w domu

Przepisy krok po kroku z harmonogramem, oznaczeniami diet i miarami metrycznymi lub amerykańskimi.

Wszystkie przepisy →