Strona główna›Przewodnik›Kuchnia i wino
Kuchnia i wino

Gruziński chleb: szotis puri z pieca tone, mczadi, nazuki i świąteczne wypieki

Chleb tonis puri wypiekany w piecu toneZdjęcie: Ele.XCI, CC BY-SA 4.0
Spis treści
Najważniejsze w skrócie
  • Gruziński chleb (puri) dzieli się na dwie rodziny: pszenne bochenki ze wschodu, pieczone na rozgrzanej ścianie glinianego pieca tone, i kukurydziane chleby z zachodu, na czele z mczadi.
  • Szotis puri, czyli szoti, to spiczasty biały bochenek w kształcie czółna, który w całym Tbilisi sprzedają na gorąco piekarnie z piecem tone w suterenach; w 2026 r. kosztuje ok. 1–2 GEL (ok. 40–75 centów amerykańskich).
  • Kachetyński dedis puri („chleb matki”), dłuższy i wygięty jak ostrze, od 2015 r. jest chroniony jako niematerialne dziedzictwo kulturowe Gruzji.
  • Mczadi to mąka kukurydziana, woda i sól, uformowane w płaskie placki i pieczone na patelni albo w glinianym naczyniu; Gruzini jedzą je z lobio, świeżym serem i pchali.
  • Nazuki, słodki chleb z rodzynkami, przyprawiony cynamonem i goździkami, sprzedaje się prosto z przydrożnych pieców w Surami, ok. 130 km na zachód od Tbilisi, po drodze do Borjomi i Kutaisi.

Gruziński chleb, po gruzińsku puri (პური), dzieli się na dwie duże rodziny. Na wschodzie je się chleb pszenny, pieczony na wewnętrznej ścianie tone, czyli głębokiego glinianego pieca wkopanego w ziemię, a pierwszy bochenek, jaki tu spotkasz, to szotis puri: długie czółno chrupiącej skórki o spiczastych końcach. Na zachodzie je się mczadi, zbity, płaski placek z mąki kukurydzianej pieczony na patelni. Do tego dochodzą cienki lawasz, słodkie, korzenne nazuki z Surami i cała gama bochenków pieczonych tylko na Wielkanoc, Nowy Rok albo wiejskie święto.

Poniżej wyjaśniamy, jak działa piec tone i dlaczego piekarze rzucają ciasto na jego ścianę, czym miejski szoti różni się od kachetyńskiego „chleba matki”, z czym je się mczadi, gdzie w drodze na zachód zatrzymać się po nazuki i które chleby należą do świąt i do supry. W ostatniej części podpowiadamy, jak znaleźć w Tbilisi osiedlową piekarnię z piecem tone, co powiedzieć przy okienku i ile w 2026 r. kosztuje bochenek. Chlebom z serem poświęciliśmy osobną stronę: nasz poradnik o chaczapuri.

Rodzaje gruzińskiego chleba: krótki przegląd

Chleb stoi na każdym gruzińskim stole przy każdym posiłku. W październiku 2025 r. prezes Gruzińskiego Stowarzyszenia Piekarzy ocenił, że Tbilisi zjada ok. 400 ton pieczywa dziennie. Większość to biały chleb pszenny, ale na zachód od Gór Lichskich, gdzie po XVII wieku pola opanowała kukurydza, w wielu domowych kuchniach wciąż króluje chleb kukurydziany.

ChlebSkąd pochodziCo to jestZ czym jeść
Szotis puri (szoti)Tbilisi i wschódDługi biały bochenek ze spiczastymi końcami, pieczony na ścianie pieca toneSer, sałatki, mięso z rusztu, wszystko z sosem
Dedis puri, „chleb matki”KachetiaDłuższy bochenek z pieca tone, wygięty jak ostrzeWino z kwewri, młody ser, mcwadi
MczadiImeretia, Megrelia, GuriaPłaski placek z mąki kukurydzianej, wody i soliLobio, świeży ser, pchali, kiszonki
CzwisztariMegrelia i SwanetiaPlacek kukurydziany z serem w cieścieNa ciepło jako przekąska lub przystawka
LawaszCały KaukazCienki placek z pieca tone lub z rozgrzanej blachyKababi i mięso z rusztu
NazukiSurami i Wewnętrzna KartliaSłodki bochenek drożdżowy z rodzynkami i przyprawamiHerbata, kawa, długa podróż samochodem
PaskaWszędzie, na WielkanocCiężki, sycący słodki chleb z suszonymi owocamiJajka farbowane na czerwono i wino
Chaczapuri, lobiani, kubdariKażdy regionChleby nadziewane serem, fasolą lub mięsemSame w sobie są posiłkiem

Piec tone: jak gruzińscy piekarze przyklejają ciasto do glinianej ściany

Tone (თონე, czyt. tone) to piec w kształcie studni. Wiejski tone to cylinder z wypalanej gliny bez dna, zwykle nie wyższy niż ok. metr, wkopany w ziemię tak, że widać tylko jego krawędź. Na dnie płoną najpierw gałązki, a potem suszone pędy winorośli, aż glina nasiąknie żarem. Zasada jest ta sama co w ormiańskim tonirze i w tandoorze: ciasto piecze się przyklejone do gorącej bocznej ściany, a nie leżąc na dnie.

Miejskie piekarnie budują to samo, tylko większe: piece wyłożone cegłą szamotową, opalane przeważnie gazem i wpuszczone w podłogę sutereny.

  1. Niech ogień przygaśnie
    Gdy płomienie opadną, wiejski piekarz przykrywa żar żelazną płytą, żeby bochenki się nie przypaliły.
  2. Zwilż ścianę
    Na gorącą glinę trafia osolona woda. Dzięki niej ciasto lepiej się trzyma, a skórka ma delikatnie słony posmak.
  3. Rozciągnij i przyklej
    Każdą kulę wyrośniętego ciasta wyciąga się w długi język i jednym ruchem, wychylając się w głąb pieca, przyciska do ściany, rząd za rzędem.
  4. Przykryj i czekaj
    W domu otwór pieca przykrywa się deskami, żeby zatrzymać ciepło. Na tak gorącej ścianie chleb potrzebuje zaledwie kilku minut.
  5. Nabij i odklej
    Spiczasty żelazny hak przebija każdy bochenek przez środek, a płaski skrobak odkleja go od gliny w jednym kawałku.
Zajrzyj przez okienkoWiększość piekarni w suterenach sprzedaje chleb przez okienko na wysokości chodnika, przez które widać, jak piekarz wsuwa głowę i ramiona do pieca.

Szotis puri: dlaczego chleb szoti ma kształt czółna

Szotis puri (შოთის პური), zwykle po prostu szoti, to bochenek, który rano na każdej ulicy Tbilisi ktoś niesie pod pachą: mniej więcej długości przedramienia, jasnozłoty, spiczasty z obu końców i zapadnięty w środku, gdzie przyciśnięte do gliny ciasto zrobiło się cieńsze. Standardowy przepis to biała mąka pszenna, woda, sól i drożdże albo zakwas. Kształt podyktował piec: długi pas ciasta dobrze trzyma się zakrzywionej ściany, przy każdym wypieku mieści się więcej bochenków, a cienkie końce zmieniają się w chrupiące rożki, podczas gdy środek pozostaje sprężysty.

Tonis puri (თონის პური) znaczy „chleb z tone” i obejmuje wszystko, co wychodzi z glinianego pieca; szoti to jego najczęstszy kształt. Krojony chleb fabryczny leży w każdym osiedlowym sklepie, a mimo to wiele rodzin wciąż codziennie kupuje pieczywo w piekarni z piecem tone, bo szoti najlepiej smakuje w ciągu kilku godzin, a do rana robi się gumowaty. Rwij go, zamiast kroić, a wczorajszy bochenek odśwież przez kilka minut w gorącym piekarniku.

Deda puri: kachetyński „chleb matki” i wiejski piec tone

W Kachetii bochenek z pieca tone ma własną nazwę. Dedis puri, zapisywany też jako deda puri lub dedas puri, znaczy „chleb matki”, bo jego wypiek należał do najstarszej kobiety w rodzinie. Wyrabiała ciasto w szerokim drewnianym korycie zwanym gobi, a zaczyn nastawiała dzień wcześniej. Bochenek jest dłuższy od miejskiego szoti i wygięty jak ostrze, gruby wzdłuż jednej krawędzi, a cienki wzdłuż drugiej, dlatego miejscowi nazywają go też chmala, od słowa chmali, czyli miecz.

Tutejsze wiejskie piece opala się przyciętymi pędami winorośli, które nadają skórce aromat, a dzień wypieku kończył się kiedyś małą ucztą na krawędzi pieca: gorący chleb, ser, wino i toast za tego, kto wyhodował pszenicę. Zarządzeniem z 2015 r. państwowa agencja ochrony dziedzictwa wpisała tradycyjny wypiek kachetyńskiego chleba na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego, obok kachetyńskiej czurczcheli.

Piekarnie przy szosie kachetyńskiej za Sagaredżo sprzedają długie bochenki prosto z pieca, a wiele pensjonatów i winiarni wokół Telavi, Sighnaghi i Kwareli piecze chleb we własnym piecu tone i pozwala gościom spróbować swoich sił. Miasteczka i piwnice z winem opisuje nasz poradnik o Kachetii.

Na naszej wycieczce „Wino i supra” przed wieczorną ucztą pieczesz szoti w rodzinnym piecu tone poniżej Sighnaghi. Jak wszystkie nasze wyjazdy, to prywatna wycieczka objazdowa: termin wybierasz ty, grupa może być dowolnej wielkości, a przewodnik mówi w twoim języku.

Mczadi: gruziński chleb kukurydziany z zachodu

Za Górami Lichskimi, w Imeretii, zmienia się zawartość koszyka z pieczywem. Mczadi (მჭადი) to mały, płaski placek z mąki kukurydzianej, zwykle białej. Mąkę miesza się z ciepłą wodą i odrobiną soli, a potem wyrabia ręcznie, aż ciasto się zwiąże i przestanie pękać. Kucharze formują z niego mokrymi dłońmi grube owale i powoli pieką je z obu stron na ciężkiej patelni, aż pokryją się brązowymi plamkami. Placek jest zbity, z chrupiącą skórką i łagodną kukurydzianą słodyczą; bliżej mu do podpłomyka niż do amerykańskiego chleba kukurydzianego.

Kukurydza dotarła do Gruzji w XVII wieku i niemal wyparła proso z pól na zachodzie. Starsze zboże zostawiło jednak ślad: gomi, dziś miękka kasza kukurydziana, to gruzińska nazwa włośnicy ber. W Gurii i Imeretii niektórzy kucharze wciąż pieką mczadi między rozgrzanymi glinianymi naczyniami zwanymi keci, owinięte w liście i przysypane warstwą żaru. Czwisztari z Megrelii i Swanetii to placek, w którego kukurydziane ciasto wgniata się ser sulguni.

Z czym jeść mczadi

  • Lobio, czyli czerwona fasola z glinianego garnka: połączenie klasyczne.
  • Ser imeretyński lub sulguni, jedzony, póki placek jest jeszcze gorący.
  • Pchali, czyli pasty z warzyw i orzechów włoskich.
  • Adżika i tkemali, czyli ostra pasta paprykowa i kwaśny sos śliwkowy z zachodu kraju.
  • Saciwi i inne dania z orzechami włoskimi na Nowy Rok.
Dobra wiadomość dla osób na diecie bezglutenowejMczadi w podstawowej wersji nie zawiera pszenicy ani nabiału. Niektórzy kucharze dodają jednak mąkę pszenną, mleko lub sodę, a patelnie bywają wspólne, więc jeśli musisz ściśle przestrzegać diety, zapytaj.

Lawasz: cienki chleb z gruzińskich grillowni

Lawasz (ლავაში) to cienko rozwałkowane ciasto, pieczone przez chwilę na ścianie pieca tone albo na rozgrzanej metalowej blasze. Znają go na całym Kaukazie, a w 2014 r. UNESCO wpisało ormiańską tradycję wypieku lawaszu na listę niematerialnego dziedzictwa. W Gruzji spotkasz go głównie w grillowniach, gdzie zawija się w niego kababi, czyli mielone mięso formowane na szpikulcu. Po kilku godzinach wysycha, więc kupuj go w dniu, w którym chcesz go zjeść.

Nazuki: słodki chleb z przydrożnych straganów w Surami

Nazuki (ნაზუქი) to najbardziej znany słodki chleb Gruzji: lśniący, brązowy, lekko wypukły bochenek z ciasta drożdżowego wzbogaconego mlekiem, jogurtem matsoni, jajkami i cukrem lub miodem, pełen rodzynek i pachnący cynamonem i goździkami. W piecu tone piekarz sypie cukier na żar, żeby karmelowy dym równo zrumienił skórkę. Słowo przyszło z perskiego, a XVIII-wieczny słownik Sulchana-Saby Orbelianiego objaśnia je jako „wyborny”. Owinięty w ściereczkę bochenek wytrzymuje kilka dni.

Jego ojczyzną jest Wewnętrzna Kartlia (gruz. Szida Kartli), a przede wszystkim Surami, małe uzdrowisko u stóp Gór Lichskich koło Chaszuri. Gdy w latach 90. załamała się gospodarka, tutejsze rodziny ustawiły piece tone przy głównej drodze ze wschodu na zachód i sprzedawały nazuki przez całą dobę. Ich kilometrowy ciąg straganów nazwano Nazukebi („nazuki” w liczbie mnogiej) i handel trwa tam do dziś, a za ladami wciąż pracują piece.

Surami leży ok. 130 km od Tbilisi, mniej więcej 1 godz. 45 min samochodem, tuż przy trasie E60, zanim ta zacznie się wspinać do tuneli Rikoti. Przy okazji zajrzyj do twierdzy Surami, z którą wiąże się legenda o Zurabie, młodzieńcu zamurowanym w jej ścianach; Borjomi leży ok. 30 km dalej. W 2026 r. za bochenek zapłacisz kilka lari.

Wybierz stragan z gorącym piecemZatrzymaj się tam, gdzie pracuje piec tone i wychodzą z niego świeże bochenki. Ciepły bochenek nazuki jest miękki i pachnący, a te, które cały dzień leżały w nasłonecznionej witrynie, robią się suche.

Nasza wycieczka „Podróż kulinarna po Gruzji” zaczyna się w Starym Tbilisi od wizyty w piekarni z piecem tone w suterenie, a w drodze na zachód, do rodzinnej kuchni w Kutaisi, zatrzymuje się w Surami na nazuki. Termin i wielkość grupy wybierasz ty, a przewodnik mówi w twoim języku.

Słodkie i świąteczne chleby gruzińskie: wielkanocna paska i noworoczne bochenki

Wielkanoc: paska, nazuki i kada

Paska to chleb wielkanocny: ciężki i lekko wilgotny, bogaty w masło, rodzynki i inne suszone owoce, korzenne przyprawy oraz mleko lub kwaśną śmietanę. Rodziny pieką ją mniej więcej tydzień przed świętami, żeby zdążyła dojrzeć, a jej wysoki, zaokrąglony kształt ma podobno symbolizować Golgotę. Trafia na stół razem z jajkami farbowanymi na czerwono, a po Wielkanocy rodziny zabierają ją, gdy odwiedzają groby bliskich. W Kartlii wiele domów piecze zamiast niej nazuki, a w górskich wsiach robi się słodkie nadziewane kada. W 2027 r. prawosławna Wielkanoc przypada 2 maja.

Nowy Rok i Stary Nowy Rok

Na Nowy Rok rodziny w Kartlii pieką chleb basila i parę małych „chlebków losu” dla każdego domownika. W Chewsuretii noworoczny chleb zdobi się krzyżem, bykiem i kłosem zboża. Na Kalanda, czyli Stary Nowy Rok 14 stycznia, a zarazem święto św. Bazylego, w Gurii i Imeretii piecze się placek w kształcie półksiężyca z serem i jajkiem na twardo, a niektóre rodziny chowają monetę w słodkiej wasilopicie. W Swanetii kalendarz świąt biegnie dalej, aż do Lamproby, lutowego święta pochodni, kiedy rodziny pieką lemzir, chleby nadziewane serem.

Chleb na suprze i w codziennym życiu Gruzinów

Po gruzińsku chleb oznacza sam posiłek. Puris czama, dosłownie „jedzenie chleba”, znaczy tyle, co zasiąść do stołu, a pur-marili, „chleb i sól”, to określenie gościnności i uczty, którą wydaje gospodarz.

Na suprze chleb pojawia się pierwszy i zostaje do końca. W Kachetii wino i długie bochenki trafiają na stół przed jakimkolwiek daniem: chleb układa się w poprzek środka stołu, a potrawy wokół niego. Zwyczaj nakazuje łamać szoti rękami, nigdy go nie kroić. Toasty i prowadzącego je tamadę opisuje nasz poradnik o suprze.

Codzienność toczy się według tego samego wzoru: na śniadanie chleb, ser i herbata, na zachodzie lobio z mczadi na obiad, a w drodze do domu okienko piekarni. Najwięcej pracy piekarze mają tuż przed Nowym Rokiem.

Jak jeść chleb przy gruzińskim stoleOdrywaj kawałki ze wspólnego bochenka, śmiało zbieraj nimi sosy i pasty orzechowe i nie przejmuj się okruchami. Gospodarz dołoży chleba, zanim zauważysz, że go ubyło.

Piekarnie w praktyce: jak znaleźć w Tbilisi piekarnię z piecem tone i ile kosztuje chleb

Piekarnie z piecem tone są w Tbilisi niemal w każdej dzielnicy, przeważnie w suterenach. Szukaj okienka na wysokości chodnika, złotych bochenków ułożonych za szybą i szyldu z napisem პური (puri, chleb), ცხელი პური (tskheli puri, gorący chleb) lub თონე (tone).

  1. Wybierz porę
    Najświeższe partie wychodzą z pieca rano i w porze kolacji, a wiele piekarni jest czynnych do późna.
  2. Policz po gruzińsku
    Erti to jeden, ori dwa, sami trzy: powiedz „erti shoti” albo pokaż na palcach.
  3. Płać monetami
    W 2026 r. szoti kosztuje od 1 do 2 GEL (ok. 0,4 €–0,7 €), po podwyżkach o 5–10 tetri w październiku 2025 r., gdy podrożała mąka. Małe piekarnie wolą gotówkę.
  4. Niech chleb oddycha
    Piętkę zjedz po drodze do domu, jak wszyscy, resztę trzymaj w ściereczce lub papierowej torbie, nie w foliówce, i dokończ tego samego dnia.

Gdzie szukać: w uliczkach wokół katedry Sioni i w całym Starym Tbilisi, w Sololaki, na ulicach w pobliżu Bazaru Dezerter i Mardżaniszwili oraz na osiedlach Wake i Saburtalo.

ChlebGdzie kupićCena orientacyjna (2026 r.)
Szoti lub tonis puriOsiedlowa piekarnia z piecem tone1–2 GEL (ok. 0,4–0,7 €)
Chleb fabrycznySupermarket lub osiedlowy sklepOk. 2 GEL (ok. 0,7 €)
NazukiPrzydrożne piece w SuramiKilka lari za bochenek
MczadiDodatek w restauracjiKilka lari za porcję

Gruziński chleb: najczęstsze pytania

Jak nazywa się gruziński chleb?

Chleb to po gruzińsku puri (პური). Codzienny bochenek to szotis puri, czyli szoti, biały chleb w kształcie czółna z glinianego pieca tone, a mczadi to chleb kukurydziany zachodniej Gruzji.

Z czego robi się chleb szoti?

Tylko z białej mąki, wody i soli, na drożdżach albo na zakwasie, więc codzienny bochenek jest wegański. Cienka, chrupiąca skórka i sprężysty środek to zasługa bardzo gorącej glinianej ściany i osolonej wody, którą się ją smaruje.

Czym różni się tonis puri od szotis puri?

Tonis puri to każdy chleb pieczony w piecu tone, a szotis puri to długi, spiczasty bochenek, który wypieka większość piekarni z takim piecem. W Kachetii dłuższa, wygięta wersja nazywa się dedis puri, czyli „chleb matki”.

Czym jest piec tone?

To głęboki, okrągły piec z gliny lub cegły, wpuszczony w ziemię albo w podłogę piekarni i otwarty od góry. Piekarz przykleja ciasto bezpośrednio do jego rozgrzanej, zwilżonej ściany, a gotowe bochenki wyjmuje żelaznym hakiem i skrobakiem.

Z czym je się mczadi?

Mczadi, czyli gruziński chleb kukurydziany, pasuje do fasoli lobio, świeżego sera imeretyńskiego lub sulguni, pchali i ostrej adżiki. To codzienny chleb Imeretii, Megrelii i Gurii.

Czy gruziński chleb kukurydziany jest bezglutenowy?

Mczadi w podstawowej wersji to tylko mąka kukurydziana, woda i sól, bez pszenicy. Niektórzy kucharze dodają jednak mąkę pszenną, a patelnie bywają wspólne, więc jeśli masz celiakię, zapytaj.

Gdzie kupić nazuki?

Na przydrożnych straganach w Surami, ok. 130 km na zachód od Tbilisi, tuż przy trasie E60, gdzie małe piece tone wypiekają je przez cały dzień.

Ile kosztuje chleb w Gruzji?

W 2026 r. świeży szoti z piekarni z piecem tone w Tbilisi kosztuje od 1 do 2 GEL (od 40 do 75 centów amerykańskich), a bochenek z supermarketu ok. 2 GEL. Traktuj te ceny jako orientacyjne; w październiku 2025 r. chleb nieco podrożał.

Zespół Maspindzeli

Miejscowi gospodarze i przewodnicy z Tbilisi. Co tydzień jeździmy tymi drogami, a ten poradnik aktualizujemy w każdym sezonie.

Chcesz tak podróżować, ale bez planowania?

Na podstawie tego poradnika przygotujemy prywatną wycieczkę z kierowcą, przewodnikiem i starannie wybranymi hotelami.

WhatsApp +995 598 74 74 54

Napisz do nas na WhatsAppie

Przepisy kuchni gruzińskiej

Gotuj gruzińskie dania w domu

Przepisy krok po kroku z harmonogramem, oznaczeniami diet i miarami metrycznymi lub amerykańskimi.

Wszystkie przepisy →